Samuraylardan mülki aviasiyaya: müharibələr beş əsr ərzində qlobal əlaqələri necə formalaşdırıb?
Ukrayna və Yaxın Şərqdə davam edən müharibələr üçüncü dünya müharibəsi ilə bağlı narahatlıqları artırır. Lakin tarix göstərir ki, silahlı münaqişələr beynəlxalq əlaqələri yalnız dağıtmır, eyni zamanda yeni əlaqələrin yaranmasına, insanların miqrasiyasına, texnologiyaların yayılmasına və mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinə də təkan verir.

Melburn Universitetinin baş müəllimi, tarixçi Anxel Alkaldenin War & Society jurnalında dərc olunan araşdırmasına görə, son beş əsrdə müharibələr qloballaşma prosesini dayandırmayıb, əksinə, onun istiqamətini dəyişərək sürətləndirib.

Araşdırmada bunun tarixi nümunələri diqqətə çatdırılır. XVI əsrin sonlarında Yaponiyada baş verən vətəndaş müharibələrindən sonra məğlub olmuş bəzi samuraylar ölkəni tərk etməyə məcbur qalıblar. Portuqaliya və İspaniya hakimiyyətləri onları Filippin və Kamboca da daxil olmaqla uzaq koloniyalarda hərbi xidmətə cəlb ediblər. Asiyaya gələn avropalı muzdlu döyüşçülərin bir qismi də burada məskunlaşaraq müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu icmaların formalaşmasına töhfə verib.

Müharibələr beynəlxalq miqrasiya marşrutlarını da dəyişdirib. XVII əsrin əvvəllərində Səfəvi hökmdarının minlərlə ermənini indiki İran ərazisindən zorla köçürməsi sonradan Aralıq dənizindən Filippinə qədər uzanan geniş ticarət şəbəkəsinin yaranmasına səbəb olub.

ABŞ-da Vətəndaş müharibəsi dövründə də ölkədə işçi qüvvəsinə tələbat artıb və minlərlə çinli fəhlə Amerikaya gəlib. Onların bir çoxu Çində baş verən və milyonlarla insanın həyatına son qoyan Taypin üsyanının yaratdığı qarışıqlıqdan qaçmışdı.

Müharibələr texnoloji inkişafın sürətlənməsində də mühüm rol oynayıb. Erkən yeni dövrdə barıt və digər strateji materiallarla yanaşı, onların istehsalına dair biliklər də dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılıb. Sonrakı dövrlərdə hərbi ehtiyaclar dəmir yollarının, teleqrafın və radionun inkişafına təkan verib.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı bombardmançı təyyarələr üçün hazırlanmış texnologiyalar isə sonradan mülki aviasiyanın inkişafına və hava nəqliyyatında yeni mərhələnin başlanmasına töhfə verib.

Xaricdə yerləşən hərbi bazalar da mədəniyyətlərarası əlaqələrin genişlənməsində rol oynayıb. Britaniya və Fransa qarnizonları, daha sonralar isə Soyuq müharibə dövründə yaradılan ABŞ hərbi bazaları müxtəlif ölkələrdə malların, ideyaların və mədəni ənənələrin yayılmasına şərait yaradıb.

Tədqiqatçı vurğulayır ki, qloballaşmanı yalnız müsbət və ya mənfi proses kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Müharibələr böyük dağıntılara və insan faciələrinə səbəb olsa da, eyni zamanda ölkələr və cəmiyyətlər arasında yeni əlaqələrin yaranmasına gətirib çıxarıb.

Araşdırmanın əsas qənaəti ondan ibarətdir ki, dünya tarix boyu müharibələr nəticəsində də bir-birinə daha sıx bağlanıb. Lakin qarşıda duran əsas sual budur: gələcəyin qlobal əlaqələri əməkdaşlıq və sülh yolu ilə, yoxsa zorakılıq və münaqişələr hesabına formalaşacaq?