Elnarə Akimova

Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru


Bəzi şəhərlərin taleyi bir xalqın tarixini anlamaq üçün bütöv bir səhifədir. Onların küçələrində zamanın izi, torpağında yaddaşın yükü, yenidən qurulan evlərində isə gələcəyə inam yaşayır. Füzuli belə şəhərlərimizdəndir. Bu şəhərin adı təkcə bir coğrafi məkanı deyil, həm də işğalın ağrısını, mübarizənin əzmini, Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığını və doğma yurda qayıdışın müqəddəsliyini ifadə edir. Bu gün Füzulidən danışmaq həm keçmişin sınaqlarını xatırlamaq, həm də qalib Azərbaycanın quruculuq iradəsini görmək deməkdir.
Şəhərin tarixi XIX əsrə gedib çıxır. Əsası 1827-ci ildə qoyulan, Qarabulaq adı ilə tanınan yaşayış məskəninin ərazisində 1930-cu ildə Qaryagin rayonu yaradılıb. 1959-cu ilin aprelində isə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə rayonun adı dəyişdirilərək Füzuli adlandırılıb. Beləliklə, şəhərin adı xalqımızın ədəbi yaddaşının qüdrətli nümayəndələrindən birinin adı ilə əbədiləşib.
Füzulinin tarixi yalnız yaşayış məskənləri və inzibati dəyişikliklərlə məhdudlaşmır. Bu ərazi Azərbaycanın zəngin mədəni və dini irsinin mühüm izlərini özündə yaşadıb. Babı kəndindəki XIII əsrə aid səkkizguşəli Şeyx Babi Yaqub türbəsi, Aşağı Veysəlli kəndində yerləşən XIV əsr Mirəli türbəsi, Əhmədalılar kəndinin orta əsrlərə aid qəbiristanlığındakı türbə və XIX əsrin Cəlil türbəsi Füzulinin keçmişindən xəbər verən qiymətli abidələrdəndir. Bu abidələr xalqımızın əsrlər boyu formalaşmış memarlıq ənənələrinin, mənəvi dünyasının və tarixi yaddaşının daşıyıcılarıdır. İşğal illərində həmin irsin dağıdılması və zədələnməsi isə təkcə maddi mədəniyyətə deyil, bütövlükdə milli yaddaşa vurulan zərbə idi.
1993-cü il avqustun 23-də Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olundu. Bu tarix minlərlə insanın həyatını dəyişdi, ailələri doğma yurdlarından ayırdı, evləri viran qoydu. Rayonun 663 sakini şəhid oldu, 400 nəfərədək insan müharibə əlilliyi aldı, 181 nəfər əsir və itkin düşdü. Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında yarımçıq qalmış bir ömür, gözü yolda qalan bir ailə, doğma torpağına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan bir insan taleyi dayanırdı.
Lakin Füzulinin tarixi yalnız itkilərdən ibarət deyil. 1994-cü il yanvarın 5-də Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyat nəticəsində rayonun 22 yaşayış məntəqəsi işğaldan azad edildi. Bu uğur torpaqların azadlığı uğrunda mübarizənin davam etdiyini göstərsə də, Füzulinin bütövlükdə azad olunması üçün uzun illər gözləmək lazım gəldi. Otuz ilə yaxın müddətdə şəhərin və kəndlərin taleyi doğma yurddan ayrı düşmüş insanların qəlbində sağalmayan yaraya çevrildi.
2020-ci ilin payızında isə Azərbaycan xalqının tarixi iradəsi, ordumuzun gücü və Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qətiyyətli rəhbərliyi yeni reallıq yaratdı. Vətən müharibəsində Füzuli uğrunda döyüşlər ən ağır və strateji baxımdan mühüm əməliyyatlardan biri oldu. Düşmən uzun illər ərzində təmas xətti boyunca çoxqatlı müdafiə istehkamları qurmuş, ərazini keçilməz hesab etdiyi mövqelərlə möhkəmləndirmişdi. Buna görə də Füzulinin azad edilməsi mürəkkəb hərbi vəzifə sayılırdı. Azərbaycan əsgəri isə döyüş meydanında hazırlığını, peşəkarlığını, yüksək döyüş ruhunu və Vətənə bağlılığını nümayiş etdirdi.
2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin azad olunması Zəfər tariximizin əlamətdar səhifələrindən birinə çevrildi. Həmin gün şəhərlə yanaşı, Qoçəhmədli, Çimən, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, İşıqlı və Dədəli kəndləri də azad edildi. Vətən müharibəsi zamanı rayonun ümumilikdə 62 yaşayış məntəqəsi işğaldan qurtuldu. Füzulinin azadlığı təkcə hərbi uğur deyildi. Bu, uzun illər doğma torpaqdan ayrı düşmüş insanların qayıdış ümidinin gerçəyə çevrilməsi, Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək əzminin təntənəsi idi.
Füzuli uğrunda döyüşlərdə göstərilən igidlik dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı təsis edildi. Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə şəhərin və rayonun azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə şəxsi igidlik və şücaət göstərmiş 25 325 hərbi qulluqçu bu medalla təltif olundu. Bu təltiflər minlərlə qəhrəmanın fədakarlığının dövlət səviyyəsində tanınmasının, onların xidmətlərinin milli yaddaşda yaşadılmasının ifadəsidir.
Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 17 oktyabr Füzuli Şəhəri Günü elan edildi. Bu tarix artıq təqvimdəki adi bir gün deyil. O, azadlığın qiymətini, şəhidlərin əmanətinə sədaqəti, ordumuzun gücünü və xalqımızın sarsılmaz iradəsini xatırladan milli yaddaş günüdür.
Ancaq Füzulinin azad olunması ilə qarşıda duran vəzifələr bitmədi. Əksinə, şəhərin yenidən həyata qaytarılması, dağıdılmış infrastrukturun bərpası, minalardan təmizləmə və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıdışı kimi çətin və uzunmüddətli işlər başlandı. Füzuli işğaldan azad edilmiş ərazilər arasında mina təhlükəsinin xüsusilə ciddi olduğu rayonlardan biridir. İlkin hesablamalara görə, ərazidə yüz mindən çox mina basdırılıb. Bu təhlükə insanların həyatına, təsərrüfat fəaliyyətinə və bərpa işlərinin sürətinə ciddi təsir göstərir. Buna görə də minatəmizləmə yalnız texniki vəzifə deyil, insan həyatının qorunması, təhlükəsiz qayıdışın təmin edilməsi və torpağın yenidən həyata açılması deməkdir.
Azərbaycan dövləti Füzulinin bərpasını sistemli şəkildə həyata keçirir. 2023-cü il martın 18-də şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi gələcək quruculuğun əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Şəhərin yaşayış məhəllələri, yolları, sosial obyektləri və mühəndis-kommunikasiya sistemləri bu plan əsasında yenidən qurulur. Burada məqsəd yalnız dağıdılmış binaları bərpa etmək deyil, müasir tələblərə cavab verən, rahat yaşayış və iqtisadi fəaliyyət üçün imkanlar yaradan şəhər formalaşdırmaqdır.
Bu layihələr şəhərin həyat təminatı sistemlərinin mərhələli şəkildə bərpasına xidmət edir.
Nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması da Füzulinin yeni inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətlərindəndir. Zəfər yolu, Füzuli-Hadrut və Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolları bölgələr arasında əlaqəni gücləndirir, Qarabağın digər ərazilərinə gediş-gəlişi asanlaşdırır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının cəmi səkkiz aya inşa edilərək 2021-ci il oktyabrın 26-da açılması isə Azərbaycanın quruculuq imkanlarının əyani nümunəsinə çevrildi. Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən açılan hava limanı Qarabağın hava qapısı olmaqla yanaşı, bölgənin beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına da şərait yaradır.
Füzulinin yenidən qurulması ölkəmizin dost və qardaş dövlətləri ilə əməkdaşlığının da parlaq nümunəsidir. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə Füzulidə inşa edilən Mirzə Uluqbəy adına məktəb Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlığının rəmzinə çevrilib. Müasir təhsil imkanları ilə seçilən məktəbdə 40 sinif otağı, altı laboratoriya, iki informatika otağı, kitabxana, akt və idman zalları, yeməkxana və digər tədris sahələri yaradılıb. Bu məktəb gələcəyin Füzulisində uşaqların bilik alacağı, arzularını gerçəkləşdirəcəyi bir məkandır.
Qazaxıstanın dəstəyi ilə Füzulidə yaradılan Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi də iki xalq arasında dostluğun və həmrəyliyin mənalı ifadəsidir. 2024-cü il martın 12-də Prezident İlham Əliyev və Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev mərkəzin açılışında iştirak ediblər. Bu təhsil və yaradıcılıq ocaqları göstərir ki, Qarabağın bərpası yalnız yolların, binaların və infrastrukturun qurulması deyil, həm də insan kapitalına, uşaqların inkişafına və gələcək nəsillərin formalaşmasına qoyulan sərmayədir.
Füzulidəki quruculuq işlərinin miqyası Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə müntəzəm səfərlərində də aydın görünür. Dövlət başçısı 2020-ci il noyabrın 16-da şəhərdə Azərbaycan bayrağını ucaltdı, Zəfər yolunun təməlini qoydu. Sonrakı səfərlərdə hava limanının, avtomobil yollarının, su və enerji obyektlərinin, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin və digər sosial infrastrukturun tikintisi ilə bağlı işlərə diqqət yetirdi. 2021-ci il oktyabrın 17-də Füzuli ictimaiyyəti ilə görüş, 2023-cü ilin mayında şəhərin daxili yol-küçə şəbəkəsi və digər mühüm layihələrlə tanışlıq, həmin ilin oktyabrında sakinlərlə görüş dövlətin Füzulinin gələcəyinə verdiyi əhəmiyyətin göstəriciləridir. Sonrakı illərdə də bərpa prosesi davam etdirilib, yeni yaşayış məntəqələrinin təməli qoyulub, beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində layihələr həyata keçirilib.
Bütün bu işlərin ən mühüm nəticəsi isə doğma yurda qayıdan insanların səsidir. Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində Füzuliyə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2023-cü il avqustun 18-də başlayıb. İlk mərhələdə 144 ailə doğma şəhərinə köçürülüb. Uzun illər Bakı, Sumqayıt və Abşeron ərazisində, eləcə də yataqxanalarda, sanatoriyalarda, yarımçıq tikililərdə və digər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşayan insanlar öz evlərinə qayıtmaq imkanı əldə ediblər. 2026-cı il oktyabrın 1-dək Füzuliyə 827 ailə, ümumilikdə 3153 nəfər köçürülüb.
Bu rəqəmlər təkcə köçürülən ailələrin sayını göstərmir. Hər ailə ilə birlikdə bir evin işığı yanır, bir ocağın tüstüsü qalxır, bir uşağın doğma şəhərində böyümək arzusu gerçəkləşir. Qayıdışın həqiqi mənası məhz budur: insanın öz torpağında təhlükəsiz yaşaması, övladını doğma məktəbə göndərməsi, gündəlik həyatını yenidən qurması. Şəhərin dirçəlişi sakinlərin qayıdışı ilə tamamlanır, çünki şəhəri şəhər edən yalnız binalar deyil, orada yaşayan insanlardır.
Bu gün Füzulidə görülən işlər Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni həyat qurmaq əzmini nümayiş etdirir. Qarabağda bərpa prosesi ağır dağıntılar, mina təhlükəsi və böyük infrastruktur ehtiyacları fonunda aparılır. Buna baxmayaraq, dövlətin iradəsi, xalqın dəstəyi və beynəlxalq tərəfdaşlığın imkanları sayəsində şəhərin gələcəyi addım-addım qurulur. Füzuli artıq yalnız müharibənin dağıntıları ilə xatırlanan məkan deyil; o, yeni yolların, müasir məktəblərin, yaşayış komplekslərinin və qayıdan insanların şəhərinə çevrilir.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü bizə bir daha xatırladır ki, torpağın azadlığı böyük qələbədirsə, onu dirçəltmək, insanlarını geri qaytarmaq və gələcək nəsillər üçün yaşanılan yurda çevirmək həmin qələbənin davamıdır. Füzuli bu gün keçmişin ağrısını unutmadan gələcəyə baxır. Onun hər yeni binası, hər açılan yolu, hər qayıdan ailəsi Zəfərin davam edən hekayəsidir.
Füzuli yenidən qurulur, yenidən yaşayır, yenidən öz insanlarının səsinə qovuşur. Bu şəhərin taleyi Azərbaycanın tarixindən doğan bir həqiqəti təsdiqləyir: xalq öz torpağına bağlılığını qoruyursa, dövlət onun iradəsini həyata keçirməyə qadirdirsə, ən ağır dağıntıların yerində belə həyat yenidən çiçəklənə bilər. Füzuli Zəfərin yaddaşından gələcəyin şəhərinə doğru inamla addımlayır.