Akademik İbrahim Cəfərov

Noyabrın 12-də Dublində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham tərəfindən imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə iki ölkə arasında münasibətlərin inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoyur. Sənəd mövcud əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması və əməkdaşlığın yeni istiqamətlər üzrə genişləndirilməsi baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətləri möhkəm tarixi və siyasi təmələ söykənir. 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə, 1998-ci il iyulun 21-də imzalanmış Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli əlaqələrin inkişafında mühüm mərhələlər olub. Yeni sənəd isə illər ərzində formalaşmış tərəfdaşlığı daha geniş siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik gündəliyi ilə zənginləşdirir.

Bəyannamədə beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə, dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətin bir daha təsdiqlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu müddəalar Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioritetləri ilə uzlaşır. Xüsusilə Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqların formalaşdığı bir vaxtda həmin prinsiplərin strateji sənəddə əks olunması diqqətəlayiqdir.

Sənəddə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması prosesi də mühüm yer tutur. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmaların əhəmiyyəti vurğulanır, tərəflər arasında sülh istiqamətində atılan addımlar alqışlanır. Böyük Britaniya regionda davamlı sülhün təmin olunmasına dəstəyini ifadə edir. Bu mövqe Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəliyinin beynəlxalq səviyyədə dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Bəyannamənin əsas istiqamətlərindən biri də müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi müdafiə ilə məhdudlaşmır. Sərhəd təhlükəsizliyi, kibertəhdidlərə qarşı mübarizə, hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti, institusional dayanıqlılıq və beynəlxalq təhlükəsizlik çağırışları da bu sahənin mühüm tərkib hissəsinə çevrilib. Bu baxımdan tərəflər müdafiə sahəsində təlimlərin keçirilməsini, təcrübə mübadiləsini, potensialın artırılmasını və müdafiə sənayesi üzrə əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılmasını vacib hesab edirlər.

Belə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün beynəlxalq tərəfdaşlıqların şaxələndirilməsi, qabaqcıl təcrübənin öyrənilməsi və təhlükəsizlik institutlarının imkanlarının gücləndirilməsi baxımından yeni perspektivlər açır. Bununla yanaşı, regional və beynəlxalq platformalarda ortaq maraqlar üzrə koordinasiyanın dərinləşdirilməsi də tərəfdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biridir.

İqtisadi əməkdaşlıq isə strateji tərəfdaşlığın əsas sütunlarından biri kimi müəyyənləşdirilir. Bəyannamədə ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, biznes dairələri arasında birbaşa təmasların artırılması, yeni iş yerlərinin yaradılması və əlavə dəyər formalaşdıran layihələrin təşviqi ön plana çəkilir. Xüsusilə bərpaolunan enerji, infrastruktur və xidmətlər sahəsində əməkdaşlıq prioritet istiqamətlər kimi qeyd olunur.

Bu yanaşma Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strategiyası ilə uzlaşır. Ölkəmiz ənənəvi enerji resurslarının ixracı ilə yanaşı, yaşıl enerji istehsalını və ixrac potensialını da genişləndirməyə çalışır. Böyük Britaniyanın texnoloji, maliyyə və biznes imkanları bu sahədə birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Beləliklə, tərəfdaşlıq iqtisadi əlaqələrin yalnız mövcud səviyyədə saxlanılmasına deyil, yeni investisiya imkanlarının formalaşdırılmasına da xidmət edə bilər.

Bəyannamədə Orta Dəhlizin inkişafına dəstək ifadə olunması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Son illərdə qlobal ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması, təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyinin ön plana çıxması və alternativ nəqliyyat yollarına tələbatın artması Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da aktuallaşdırıb. Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat və logistika qovşağına çevrilən ölkəmiz bu prosesdə strateji mövqeyə malikdir.

Böyük Britaniya ilə nəqliyyat, logistika və infrastruktur sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın regional bağlantı layihələrində rolunun daha da güclənməsinə töhfə verə bilər. Eyni zamanda, Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin inkişafı baxımından da mühüm perspektivlər vəd edir.

Ümumilikdə, Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin yeni məzmun və istiqamətlər üzrə inkişafına zəmin yaradır. Siyasi dialoqdan müdafiə və təhlükəsizliyə, iqtisadiyyat və investisiyalardan yaşıl enerjiyə, nəqliyyat və logistika sahələrinə qədər geniş spektri əhatə edən bu sənəd iki ölkənin uzunmüddətli maraqlarının uzlaşdırılmasına xidmət edir. Əsas məsələ isə müəyyənləşdirilmiş prioritetlərin konkret layihələr və praktiki nəticələrlə möhkəmləndirilməsidir.