Kapadokyada baş verən faciəvi hadisə təbiətin əsrarəngiz gözəlliklərinin bəzən ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilə biləcəyini bir daha göstərdi. Pəri bacasının çökməsi nəticəsində bir neçə ay əvvəl ailə həyatı qurmuş jurnalist, onun həyat yoldaşı və onlarla birlikdə turist səfərində olan fransalı jurnalist qayaların altında qalaraq həyatlarını itiriblər.

Dünyanın müxtəlif ölkələrindən turistlərin axın etdiyi Kapadokya qeyri-adi relyefi, özünəməxsus qaya birləşmələri və tarixi mənzərələri ilə tanınır. Lakin bu dəfə bölgənin simvoluna çevrilmiş təbii gözəlliklər faciə ilə gündəmə gəlib. Hadisə pəri bacalarının təhlükəsizliyi, onların qorunması və turizm ərazilərində geoloji nəzarətin nə dərəcədə vacib olduğu sualını ortaya çıxarıb.

Pəri bacaları necə yaranır?

Pəri bacaları min illər ərzində külək, yağış və digər təbii aşınma proseslərinin təsiri ilə formalaşmış qeyri-adi qaya sütunlarıdır. Əsasən vulkanik mənşəli yumşaq süxurların aşınması nəticəsində yaranan bu formalar hündür, konusvari quruluşu və bəzən papağa bənzəyən üst hissələri ilə seçilir.

Onların nağıllardakı pərilərin evlərini xatırladan görünüşü bu təbii formaların «pəri bacaları» adlandırılmasına səbəb olub. Bu gün həmin qaya birləşmələri Kapadokyanın ən mühüm turizm və təbiət simvollarından biri hesab edilir.

Bəs pəri bacaları niyə çökür?

İlk baxışdan möhkəm və dəyişməz görünən bu qaya strukturları əslində daim təbii aşınmaya məruz qalır. İllər ərzində külək, yağış, temperatur fərqləri, donma və ərimə prosesləri süxurların daxilindəki çatları genişləndirir, onların bütövlüyünü və daşıma qabiliyyətini zəiflədir.

Xüsusilə yumşaq vulkanik süxurlardan ibarət hissələr zaman keçdikcə aşınır. Bəzi hallarda daha davamlı üst qaya təbəqəsi aşağıdakı yumşaq hissələri müəyyən qədər qorusa da, bu qoruyucu təbəqənin özündə yaranan çatlar və aşınmalar ümumi dayanıqlığı azalda bilər.

Nəticədə qaya sütunu əvvəlki tarazlığını itirir. Çatların dərinləşməsi, süxurların parçalanması və ağırlığın qeyri-bərabər paylanması müəyyən mərhələdə çökməyə səbəb ola bilər. Bu proses uzun müddət davam etsə də, uçqun qəfil baş verə və ətrafdakı insanlar üçün ciddi təhlükə yarada bilər.

Pəri bacalarını qorumaq mümkündürmü?

Mütəxəssislərin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri bu təbii strukturların qorunması ilə insan təhlükəsizliyinin təmin edilməsi arasında düzgün tarazlığın yaradılmasıdır.

Bunun üçün ilk növbədə mütəmadi geoloji və geotexniki monitorinq aparılmalıdır. Qayalarda yaranan çatlar, səth dəyişiklikləri və hərəkətlər xüsusi ölçmə cihazları vasitəsilə izlənilməlidir. Müasir texnologiyaların, o cümlədən dronların, lazer skanerlərinin və məsafədən zondlama sistemlərinin tətbiqi təhlükəli dəyişiklikləri daha erkən aşkar etməyə imkan verə bilər.

Zəruri hallarda təhlükəli ərazilərə giriş məhdudlaşdırılmalı, turistlərin hərəkət marşrutları yenidən müəyyənləşdirilməli və riskli qaya strukturları ətrafında mühafizə zonaları yaradılmalıdır. Bəzi hallarda mühəndislik üsulları ilə möhkəmləndirmə də mümkündür. Lakin bu tədbirlər hər qaya formasiyasına eyni qaydada tətbiq edilə bilməz. Çünki söhbət yalnız təhlükəsizlikdən deyil, həm də qorunmalı olan unikal təbiət və geoloji irsdən gedir.

Ən vacib məqam isə odur ki, heç bir müdaxilə pəri bacalarının çökmə riskini tamamilə aradan qaldıra bilməz. Buna görə də təhlükəsizlik tədbirləri daimi nəzarət və risklərin qiymətləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır.

Turizm təhlükəsizliyi faciədən sonra deyil, əvvəlcədən təmin edilməlidir

Kapadokyada baş verən hadisə bir daha göstərdi ki, turizm məkanlarının cəlbediciliyi ilə yanaşı, onların geoloji təhlükəsizliyi də diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Xüsusilə təbii qaya birləşmələrinin sıx yerləşdiyi və turistlərin mütəmadi ziyarət etdiyi ərazilərdə qabaqlayıcı təhlükəsizlik sistemlərinin yaradılması həyati əhəmiyyət daşıyır.

Təbii abidələri qorumaq yalnız onların xarici görünüşünü və tarixi dəyərini saxlamaq demək deyil. Bu ərazilərdə insanların həyatını təhlükədən qorumaq da həmin məsuliyyətin ayrılmaz hissəsidir.

Pəri bacaları təbiətin minilliklər ərzində yaratdığı möhtəşəm sənət əsərləridir. Lakin bu gözəlliklərin qarşısında dayanarkən onların daim dəyişən, aşınan və bəzən gözlənilmədən çökə bilən geoloji strukturlar olduğunu unutmamalıyıq.

Günel Natiqin yazısından istifadə edilib.