Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Dünya əmək bazarı son onilliklərin ən ciddi transformasiyalarından birini yaşayır. Rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma və xüsusilə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı yalnız istehsal və xidmət sahələrində deyil, insanların peşə seçiminə, məşğulluq imkanlarına və gələcək karyera perspektivlərinə də əsaslı təsir göstərir. Bir neçə il əvvələ qədər yalnız texniki və təkrarlanan işlərin avtomatlaşdırılacağı ehtimalı müzakirə olunurdusa, bu gün süni intellektin mətn yazmaq, məlumatları təhlil etmək, tərcümə aparmaq, proqramlaşdırmaq, dizayn hazırlamaq və hətta mürəkkəb qərarların qəbuluna dəstək vermək imkanları əmək bazarı ilə bağlı təsəvvürləri dəyişdirir.

Bu dəyişikliklərin fonunda cəmiyyət qarşısında mühüm bir sual dayanır: süni intellekt insan əməyini əvəz edəcək, yoxsa insanın imkanlarını genişləndirərək onun əmək bazarındakı rolunu daha da gücləndirəcək? Əslində, məsələni yalnız texnologiyanın hansı peşələri aradan qaldıracağı prizmasından qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Çünki süni intellekt bir tərəfdən mövcud iş yerlərinin strukturunu dəyişdirir, digər tərəfdən isə əvvəllər mövcud olmayan yeni fəaliyyət istiqamətləri və peşə imkanları yaradır. Bu baxımdan baş verən proses sadəcə texnoloji yenilənmə deyil, həm də iqtisadi münasibətlərin, əmək bölgüsünün və insan kapitalının yenidən formalaşmasıdır.

Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, süni intellektin əmək bazarına təsiri artıq nəzəri müzakirə mövzusu deyil. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2024-cü ildə dərc etdiyi araşdırmasına əsasən, dünya üzrə məşğulluğun təxminən 40 faizi süni intellektin təsirinə məruz qala bilər. İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda bu göstərici 60 faizə yaxın olduğu halda, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 40 faiz, aşağı gəlirli ölkələrdə isə 26 faiz səviyyəsində qiymətləndirilir. Lakin burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, süni intellektin təsirinə məruz qalmaq mütləq şəkildə iş yerinin itirilməsi demək deyil. Bəzi peşələrdə texnologiya insan əməyini əvəz edə, digərlərində isə işçinin məhsuldarlığını və peşəkar imkanlarını artıra bilər. Deməli, əsas məsələ süni intellektin hansı sahələrdə tətbiq olunması ilə yanaşı, onun insan əməyini tamamlayan, yoxsa əvəz edən vasitəyə çevrilməsidir.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2025-ci ildə yayımladığı generativ süni intellekt və məşğulluqla bağlı araşdırması da bu məsələyə daha realist yanaşma ortaya qoyur. Təşkilatın qiymətləndirməsinə görə, dünya üzrə hər dörd işçidən biri müəyyən dərəcədə generativ süni intellektin təsirinə məruz qala biləcək peşədə çalışır. Bununla belə, araşdırmanın əsas nəticəsi odur ki, peşələrin böyük əksəriyyətinin tamamilə yox olmasından daha çox, onların məzmununun dəyişməsi ehtimalı yüksəkdir. Çünki bir çox iş prosesi yalnız texniki əməliyyatlardan ibarət deyil. Burada insanın təcrübəsi, məsuliyyəti, ünsiyyət bacarığı, situasiyanı qiymətləndirmək və gözlənilməz hallara uyğun qərar vermək qabiliyyəti də mühüm rol oynayır. Məhz bu səbəbdən texnologiyanın inkişafı insan faktorunun əhəmiyyətini tamamilə aradan qaldırmır, əksinə, bəzi sahələrdə onu daha vacib edir.

Bununla yanaşı, süni intellektin yaratdığı riskləri kiçiltmək də doğru olmazdı. Xüsusilə məlumatların daxil edilməsi, ilkin sənədlərin hazırlanması, standart müştəri müraciətlərinin cavablandırılması, sadə tərcümə, müəyyən mühasibat əməliyyatları və inzibati işlərin bir hissəsi avtomatlaşdırma baxımından daha həssas istiqamətlər hesab olunur. Bu sahələrdə əvvəllər bir neçə əməkdaşın vaxtını tələb edən işlərin daha qısa müddətdə texnoloji vasitələrlə yerinə yetirilməsi müəssisələr üçün xərclərin azalması və məhsuldarlığın yüksəlməsi deməkdir. Lakin müəssisənin əldə etdiyi səmərəlilik artımının əməkdaşlar üçün avtomatik olaraq yeni imkanlara çevriləcəyini düşünmək olmaz. Əgər işçilərin yenidən hazırlanması, yeni bacarıqların mənimsənilməsi və başqa vəzifələrə keçidi təmin edilməzsə, texnoloji üstünlük müəyyən qruplar üçün işsizlik və gəlir itkisi riski yarada bilər.

Dünya İqtisadi Forumunun 2025-ci il üzrə “Future of Jobs Report” hesabatında da əmək bazarındakı bu ikili dəyişiklik diqqətə çatdırılır. 55 iqtisadiyyatda 1000-dən çox işəgötürənin mövqeyini əks etdirən hesabatda 2030-cu ilədək qlobal miqyasda 170 milyon yeni iş yerinin yaradılacağı, 92 milyon iş yerinin isə sıradan çıxacağı proqnozlaşdırılır. Beləliklə, yeni yaranan və itirilən iş yerləri arasındakı fərq nəticəsində xalis 78 milyon iş yeri artımı gözlənilir. Bununla belə, bu rəqəmlər bütün ölkələr və peşələr üzrə bərabər imkanların yaranacağı anlamına gəlmir. Hesabatda texnologiya, məlumat analitikası və süni intellekt üzrə mütəxəssislərə tələbatın artacağı, inzibati köməkçilər, məlumat daxil edən operatorlar və kassirlər kimi bəzi peşələrdə isə azalma ehtimalının yüksək olduğu bildirilir. Bu proqnozlar göstərir ki, gələcəyin əmək bazarında əsas dəyişiklik yalnız iş yerlərinin sayında deyil, həm də həmin iş yerlərinin tələb etdiyi bilik və bacarıqların strukturunda baş verəcək.

Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri də təhsil və peşə hazırlığı sisteminin yenidən nəzərdən keçirilməsi zərurətidir. Ənənəvi yanaşmada insan müəyyən ixtisas əldə edir, uzun müddət həmin sahədə çalışır və peşəkar fəaliyyətini əsasən universitet və ya peşə təhsili müəssisəsində qazandığı biliklər üzərində qururdu. Lakin texnologiyanın bu sürətlə dəyişdiyi şəraitdə yalnız bir dəfə əldə edilmiş diplom və biliklərlə bütün əmək fəaliyyəti dövründə rəqabətqabiliyyətli qalmaq getdikcə çətinləşir. Dünya İqtisadi Forumunun hesabatına əsasən, 2030-cu ilədək mövcud bacarıqların təxminən 39 faizinin dəyişəcəyi və ya aktuallığını itirəcəyi gözlənilir. Eyni zamanda, sorğuda iştirak edən işəgötürənlərin 63 faizi bacarıq çatışmazlığını biznes transformasiyasının qarşısında duran əsas maneələrdən biri kimi qiymətləndirir. Bu isə davamlı təhsilin, ixtisasartırmanın və əməkdaşların yeni texnologiyalara uyğunlaşdırılmasının artıq əlavə üstünlük deyil, zərurətə çevrildiyini göstərir.

Azərbaycan kontekstində isə bu məsələ xüsusi diqqət tələb edir. Çünki süni intellektin əmək bazarına təsiri ölkənin iqtisadi strukturundan, rəqəmsal infrastrukturundan, təhsil sisteminin hazırlıq səviyyəsindən və müəssisələrin texnoloji yenilikləri mənimsəmək imkanlarından birbaşa asılıdır. Azərbaycanda da bu istiqamətdə institusional addımlar atılır. Belə ki, Prezidentin 19 mart 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası” təsdiq edilib. Strategiyanın əsas istiqamətləri arasında süni intellekt sahəsində ixtisaslı kadr potensialının gücləndirilməsi, müvafiq infrastrukturun inkişafı, biznes mühitində innovasiyaların təşviqi və dövlət idarəçiliyində süni intellektdən istifadənin genişləndirilməsi yer alır. Bu sənəd göstərir ki, süni intellekt artıq yalnız texnoloji inkişaf məsələsi deyil, həm də ölkənin iqtisadi rəqabət qabiliyyətinə və insan kapitalına təsir edən strateji istiqamət kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycan üçün əsas çağırışlardan biri bu strategiyanın real əmək bazarı nəticələrinə çevrilməsidir. Xüsusilə bank və maliyyə xidmətləri, telekommunikasiya, pərakəndə ticarət, nəqliyyat, logistika, təhsil və dövlət xidmətləri kimi sahələrdə süni intellektin tətbiqi iş proseslərinin təşkilinə ciddi təsir göstərə bilər. Məsələn, bank sektorunda müştəri müraciətlərinin ilkin emalı, risklərin qiymətləndirilməsi və məlumatların təhlili avtomatlaşdırıla bilər. Təhsil sahəsində fərdiləşdirilmiş tədris proqramları və rəqəmsal köməkçilər müəllimlərin fəaliyyətini dəstəkləyə bilər. Dövlət idarəçiliyində isə məlumatların emalı və vətəndaş müraciətlərinin təsnifləşdirilməsi xidmətlərin daha operativ göstərilməsinə şərait yarada bilər. Lakin bu nümunələr konkret iş yerlərinin artıq ixtisar edildiyini deyil, texnologiyanın tətbiqi ilə dəyişə biləcək əmək funksiyalarını göstərir.

Burada inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün daha bir mühüm risk meydana çıxır. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı və Dünya Bankının 27 mart 2026-cı ildə açıqladığı birgə araşdırmada generativ süni intellektin təsirinin ölkələr arasında bərabər bölüşdürülmədiyi vurğulanır. 135 ölkəni əhatə edən tədqiqatın nəticələrinə görə, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda texnologiyanın yaratdığı əmək bazarı dəyişiklikləri məhsuldarlıq üstünlüklərindən daha tez üzə çıxa bilər. Bunun əsas səbəbləri sırasında rəqəmsal infrastrukturun yetərincə inkişaf etməməsi, internetə çıxış imkanlarının məhdudluğu və işçilərin yeni texnologiyalardan istifadə bacarıqlarının zəif olması göstərilir. Başqa sözlə, texnologiyaya çıxış imkanları və ondan səmərəli istifadə bacarığı olmayan ölkələr süni intellektin yaratdığı imkanlardan lazımi səviyyədə yararlana bilmədikləri halda, onun doğurduğu risklərlə üzləşə bilərlər. Bu nəticə Azərbaycan üçün də rəqəmsal təhsilin və texnoloji bacarıqların inkişafının nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən, süni intellektin yaratdığı yeni əmək bazarında yalnız texniki biliklərə malik olmaq da kifayət etməyəcək. Analitik düşüncə, yaradıcı yanaşma, problem həll etmək, ünsiyyət qurmaq, məsuliyyət daşımaq və mürəkkəb situasiyalarda müstəqil qərar qəbul etmək kimi bacarıqların əhəmiyyəti qorunacaq. Hətta texnoloji vasitələrdən istifadə imkanları genişləndikcə insanın əldə etdiyi məlumatı düzgün qiymətləndirmək, yanlış nəticələri müəyyənləşdirmək və texnologiyanın təqdim etdiyi həllərin etibarlılığını yoxlamaq qabiliyyəti daha vacib olacaq. Çünki süni intellektin təqdim etdiyi hər bir məlumatın doğru, obyektiv və etibarlı olduğunu qəbul etmək olmaz. Bu baxımdan gələcəyin əmək bazarında üstünlük yalnız texnologiyadan istifadə edənlərə deyil, ondan düzgün, tənqidi və məsuliyyətli şəkildə istifadə etməyi bacaranlara məxsus olacaq.

Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, süni intellekt qarşısında insan əməyinin gələcəyini əvvəlcədən yalnız iş yerlərinin itirilməsi ilə əlaqələndirmək düzgün yanaşma deyil. Texnoloji inkişafın iqtisadi və sosial nəticələri əsasən dövlətlərin, biznes subyektlərinin və təhsil müəssisələrinin bu dəyişikliklərə necə hazırlaşmasından asılı olacaq. Dövlət əmək bazarının yeni tələblərinə uyğun peşə hazırlığı və yenidən ixtisaslaşma proqramlarını genişləndirməli, təhsil müəssisələri tədris proqramlarını müasir texnoloji reallıqlara uyğunlaşdırmalı, işəgötürənlər isə əməkdaşların bilik və bacarıqlarının yenilənməsinə investisiya qoymalıdırlar. Eyni zamanda, avtomatlaşdırma nəticəsində işini itirmək riski ilə üzləşən şəxslərin sosial müdafiəsi və yeni məşğulluq imkanlarına keçidinin təmin edilməsi də diqqətdə saxlanılmalıdır.

Süni intellekt insanın əmək bazarındakı rolunu tamamilə aradan qaldıran deyil, həmin rolun məzmununu dəyişdirən əsas amillərdən birinə çevrilir. Qarşıdakı illərdə bəzi peşələrin əhəmiyyətini itirməsi, yenilərinin meydana çıxması və mövcud iş yerlərinin funksional baxımdan dəyişməsi qaçılmaz proses kimi görünür. Lakin bu transformasiyanın cəmiyyət üçün təhlükəyə, yoxsa iqtisadi inkişaf imkanına çevrilməsi texnologiyanın özündən daha çox, insanların ona uyğunlaşmaq qabiliyyətindən asılı olacaq. Qısa desək, gələcəyin əmək bazarında əsas rəqabət insanla süni intellekt arasında deyil, yeni texnoloji reallıqlara uyğunlaşa bilən və bu imkanlardan səmərəli istifadə edən insanlarla dəyişikliklərə hazır olmayanlar arasında formalaşacaq.
Hər kəs öz üzərində işləməli, yeniliklərdən xəbərdar olmalı və zamanın tələblərinə uyğunlaşmalıdır.