Azərbaycanda son altı ilin təhsil statistikası ölkənin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıq doğuran bir mənzərə ortaya qoyur. Rəsmi rəqəmlərə görə, 2021–2022-ci tədris ilində birinci sinfə 156 min 105 şagird qəbul olunduğu halda, 2026–2027-ci tədris ilində bu rəqəm təxminən 131 minə enib. Beləliklə, cəmi beş il ərzində birinci sinfə qədəm qoyan uşaqların sayı 24 min 884 nəfər azalıb.

Bu azalma təkcə təhsil sahəsinin statistik göstəricisi deyil. Bu, ölkənin demoqrafik gələcəyinə dair ciddi xəbərdarlıqdır.

Vəziyyəti daha da düşündürücü edən məqam abort statistikasıdır. Rəsmi məlumatlara əsasən, Azərbaycanda abortların sayı 2021-ci ildə 46 min 877 olduğu halda, 2025-ci ildə ilk dəfə 95 min həddini keçərək 95 min 117-yə yüksəlib. Yəni cəmi dörd il ərzində abortların sayı iki dəfədən çox artıb.

Bu iki statistikanı yanaşı qiymətləndirdikdə narahatedici mənzərə yaranır. Bir tərəfdən doğulan uşaqların sayı azalır, digər tərəfdən isə dünyaya gəlmədən həyatına son qoyulan körpələrin sayı rekord həddə çatır.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu tendensiyanın arxasında bir neçə mühüm səbəb dayanır.

İlk növbədə iqtisadi çətinliklər ailələrin uşaq sahibi olmaq qərarına ciddi təsir göstərir. Bahalaşma, mənzil problemi, uşaq böyütməyin yüksək xərcləri və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik bir çox gənc ailəni övlad sayını azaltmağa sövq edir.

Digər mühüm səbəb nikahların azalması və boşanmaların artmasıdır. Son illərdə evlənənlərin sayı azalır, ailə institutunda yaşanan problemlər isə birbaşa doğum göstəricilərinə təsir edir.

Qadınların daha gec yaşda ailə qurması və ana olması da doğum səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olan amillərdəndir. Bununla yanaşı, xaricə miqrasiya edən gənclərin sayının artması ölkədə reproduktiv yaşda olan əhalinin azalmasına gətirib çıxarır.

Abortların sayının sürətlə artması isə ayrıca araşdırılmalı məsələdir. Burada ailə planlaşdırılması ilə bağlı maarifləndirmənin yetərsizliyi, effektiv kontraseptiv vasitələrdən istifadənin aşağı səviyyədə olması, sosial və iqtisadi problemlər, bəzi hallarda isə cins seçiminə əsaslanan hamiləliklərin dayandırılması kimi amillər rol oynaya bilər.

Əgər bu tendensiya davam edərsə, yaxın illərdə məktəblərdə şagird sayının azalması, əmək bazarında işçi qüvvəsinin çatışmazlığı, əhalinin yaşlanması və sosial təminat sisteminə düşən yükün artması kimi problemlər daha qabarıq hiss oluna bilər.

Bu rəqəmlər artıq sadəcə statistika deyil. Onlar Azərbaycanın demoqrafik təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi SOS siqnalıdır. Problemin həlli üçün gənc ailələrə dəstəyin artırılması, uşaq sahibi olmağı stimullaşdıran sosial proqramların genişləndirilməsi, ailə institutunun gücləndirilməsi və reproduktiv sağlamlıq sahəsində maarifləndirmənin gücləndirilməsi getdikcə daha vacib məsələ kimi ön plana çıxır.