ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası Səudiyyə Ərəbistanı ilə mülki nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlıq haqqında sazişi ABŞ Konqresinə təqdim edib. Lakin Ağ Ev sənədin qüvvəyə minməsini Ər-Riyadın İsraillə münasibətləri normallaşdırması və İbrahim sazişlərinə qoşulması şərti ilə əlaqələndirir. Bu barədə Reuters ABŞ administrasiyasının yüksək vəzifəli nümayəndəsinə istinadən məlumat yayıb.

Söhbət ABŞ-ın Atom Enerjisi Aktının 123-cü maddəsi çərçivəsində hazırlanan uzunmüddətli mülki nüvə əməkdaşlığı sazişindən gedir. Razılaşma iyul ayında ABŞ-ın energetika naziri Kris Rayt və Səudiyyə Ərəbistanının energetika naziri şahzadə Əbdüləziz bin Salman tərəfindən imzalanıb. Sənəd ABŞ şirkətlərinə Səudiyyənin nüvə energetikası proqramında iştirak və mülki nüvə texnologiyalarının ölkəyə ixracı üçün hüquqi baza yaradır.

Sazişin Konqresə göndərilməsi ABŞ qanunvericiliyinin tələbidir. Konqresin sənədə baxmaq üçün 90 sessiya günü var. Bu müddət ərzində Konqres razılaşmaya etiraz edə bilər. Etiraz edilmədiyi halda sənəd qüvvəyə minə bilər, baxmayaraq ki, Tramp administrasiyasının sazişin icrasını İsraillə normallaşma şərtinə bağlaması prosesə əlavə siyasi faktor gətirib.

Razılaşmanın əsas məqsədlərindən biri Səudiyyə Ərəbistanının dinc nüvə enerjisi proqramının inkişafına imkan yaratmaqdır. Vaşinqton bununla yanaşı, ABŞ şirkətlərinin Səudiyyə Ərəbistanının gələcək nüvə infrastrukturunda əsas tərəfdaşlardan birinə çevrilməsini və milyardlarla dollar dəyərində enerji layihələrində iştirakını təmin etməyə çalışır.

Bununla belə, sənəd nüvə silahlarının yayılmaması ilə bağlı ciddi müzakirələrə səbəb olub. Əsas suallardan biri Səudiyyə Ərəbistanının gələcəkdə uranın zənginləşdirilməsi imkanlarına malik olub-olmayacağıdır. Reuters-in məlumatına görə, ABŞ rəsmiləri sazişdə nüvə silahlarının yayılmasının qarşısını almağa yönəlmiş müddəaların olduğunu bildirirlər. Tramp isə daha əvvəl Səudiyyə Ərəbistanında uranın zənginləşdirilməsinə icazə verilməyəcəyini açıqlamışdı.

Digər tərəfdən, Ər-Riyad üçün məsələnin yalnız enerji və iqtisadi tərəfi yoxdur. Tramp administrasiyası nüvə sazişini İsraillə diplomatik münasibətlərin normallaşdırılması ilə əlaqələndirir. Səudiyyə Ərəbistanı isə İsraili tanımaq məsələsində uzun müddətdir ki, Fələstin dövlətinin yaradılmasına aparan real siyasi yolun müəyyənləşdirilməsini əsas şərt kimi irəli sürür. Bu mövqe Vaşinqtonun tələbi ilə ciddi şəkildə ziddiyyət təşkil edir.

Beləliklə, Konqresə göndərilən sənəd yalnız enerji sazişi deyil, həm də ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinin mühüm alətlərindən birinə çevrilib. Vaşinqton bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanının nüvə energetikasının inkişafında ABŞ şirkətlərinin rolunu artırmağa, digər tərəfdən isə Ər-Riyadın İsraillə münasibətləri normallaşdırmasını təmin etməyə çalışır.

Səudiyyə Ərəbistanının bu şərtə münasibəti isə sazişin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri olacaq. Riyad İsraillə münasibətlərin normallaşdırılmasını Fələstin məsələsində ciddi irəliləyişlə əlaqələndirdiyindən, nüvə əməkdaşlığı ilə diplomatik normallaşmanın bir paketdə birləşdirilməsi danışıqları daha da mürəkkəbləşdirir.

Nəticədə, Tramp administrasiyasının Konqresə göndərdiyi saziş ABŞ-Səudiyyə münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, Yaxın Şərqdə nüvə enerjisi, təhlükəsizlik və İsrail-Fələstin münaqişəsi ətrafında geosiyasi balansı da təsirləndirə biləcək mühüm razılaşma kimi qiymətləndirilir.