Akademik İbrahim Cəfərov

12 Noyabr – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Günüdür.
Dövlətin tarixi inkişafında elə mərhələlər mövcuddur ki, həmin mərhələlər yalnız siyasi hadisə və ya hüquqi qərar kimi deyil, bütövlükdə milli dövlətçilik təfəkkürünün formalaşmasına təsir göstərən fundamental dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi də məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyası müstəqil dövlətçiliyimizin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirməklə yanaşı, ölkənin gələcək siyasi, iqtisadi və ictimai inkişafının başlıca istiqamətlərini də müəyyən etdi.

Konstitusiyanın qəbul edildiyi tarixi şəraiti nəzərə almadan onun dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini tam dəyərləndirmək mümkün deyil. XX əsrin sonlarında Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etsə də, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması, hüquqi institutların yaradılması və cəmiyyətin yeni ictimai-siyasi münasibətlər sisteminə uyğunlaşdırılması kimi mürəkkəb vəzifələrlə üz-üzə idi. Dövlət quruculuğunun belə mürəkkəb mərhələsində vahid hüquqi sistemin formalaşdırılması tarixi zərurətə çevrilmişdi.

Bu baxımdan, 1995-ci il Konstitusiyası müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət kimi təşəkkül tapmasının mühüm institusional əsasını yaratdı. Konstitusiyanın hazırlanması və qəbulunda ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi iradəsi, dövlətçilik təcrübəsi və strateji baxışı həlledici rol oynadı. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən konstitusiya quruculuğu prosesi müstəqil dövlətin hüquqi modelinin formalaşdırılmasına, hakimiyyət institutlarının fəaliyyət prinsiplərinin müəyyən edilməsinə və milli dövlətçilik maraqlarının hüquqi müstəvidə təsbit olunmasına xidmət edirdi.

Konstitusiyanın fundamental əhəmiyyəti, ilk növbədə, dövlət hakimiyyətinin mənbəyini, təşkilati strukturunu və fəaliyyət sərhədlərini müəyyən etməsində ifadə olunur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında xalq hakimiyyəti, dövlət suverenliyi, hakimiyyətlərin bölünməsi, hüququn aliliyi və insan hüquqlarının təminatı kimi müasir konstitusionalizmin əsas prinsipləri öz əksini tapmışdır.

Bu prinsiplərin əhəmiyyəti yalnız hüquqi normaların məcmusu ilə məhdudlaşmır. Onlar dövlətlə cəmiyyət arasında münasibətlərin mahiyyətini, vətəndaşın dövlət qarşısındakı hüquqi statusunu və dövlət hakimiyyətinin legitimliyinin əsaslarını müəyyənləşdirir. Başqa sözlə, Konstitusiya dövlət hakimiyyətini yalnız təşkil edən deyil, eyni zamanda onu hüquqi çərçivəyə salan və məsuliyyət mexanizmləri ilə məhdudlaşdıran ali hüquqi sənəddir.

Müasir dövlətçilik təcrübəsi göstərir ki, suverenliyin real məzmunu yalnız siyasi müstəqilliklə ölçülmür. Onun davamlılığı güclü hüquqi institutların, səmərəli idarəetmə mexanizmlərinin, milli təhlükəsizliyin və cəmiyyətin dövlətə olan etimadının mövcudluğundan da asılıdır. Bu mənada Konstitusiya dövlət suverenliyinin hüquqi təminatçısı olmaqla yanaşı, milli inkişafın institusional dayağı kimi çıxış edir.

Konstitusiyanın ən mühüm konseptual istiqamətlərindən biri insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının ali dəyər kimi tanınmasıdır. Hüquqi dövlətin mahiyyəti yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, həmin qanunların insan hüquqlarını qoruması, dövlət hakimiyyətinin fəaliyyətini hüquqi prinsiplərlə tənzimləməsi və ədalətli ictimai münasibətlər sistemini təmin etməsi ilə müəyyən olunur.

İnsan hüquqlarının konstitusion təminatı demokratik cəmiyyətin inkişaf səviyyəsinin əsas göstəricilərindən biridir. Fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, mülkiyyət hüququ, təhsil almaq, sosial təminat və digər fundamental hüquqlar şəxsiyyətin azad inkişafı üçün hüquqi zəmin yaradır. Bununla yanaşı, hüquqların real təminatı müstəqil və səmərəli məhkəmə hakimiyyətinin, qanunların bərabər tətbiqinin və dövlət institutlarının hesabatlılığının möhkəmləndirilməsini tələb edir.

Burada mühüm bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: hüquqi dövlət yalnız qanunların mövcud olduğu dövlət deyil, qanunun hamı üçün eyni dərəcədə işlədiyi, hüququn sosial və siyasi münasibətlərdə real tənzimləyici qüvvəyə çevrildiyi dövlətdir. Konstitusional dəyərlərin davamlılığı da məhz bu prinsipin ictimai və institusional müstəvidə təmin olunmasından asılıdır.


Müasir dünyada dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti yalnız iqtisadi resurslar və siyasi güclə deyil, həm də onların hüquqi sistemlərinin keyfiyyəti, idarəetmə institutlarının səmərəliliyi və cəmiyyətin intellektual potensialı ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Konstitusiya milli inkişafın strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas hüquqi çərçivədir.

Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi inkişaf yolu Konstitusiyanın dəyişən ictimai-siyasi və iqtisadi reallıqlara uyğunlaşdırılmasının əhəmiyyətini də nümayiş etdirir. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilmiş ümumxalq səsvermələri nəticəsində Konstitusiyaya edilmiş əlavə və dəyişikliklər dövlət idarəçiliyinin, hüquq sisteminin və ictimai münasibətlərin inkişaf edən tələblərinə cavab vermək məqsədi daşımışdır.

Konstitusiyanın dəyişməzliyi deyil, onun fundamental prinsipləri qorunmaqla ictimai inkişafın yeni çağırışlarına uyğun təkmilləşdirilməsi hüquqi sistemin dayanıqlılığını şərtləndirir. Bununla belə, konstitusion dəyişikliklərin əsas meyarı hüquqi müəyyənlik, demokratik legitimlik və insan hüquqlarının qorunması olmalıdır.

Qloballaşma, rəqəmsal transformasiya, süni intellekt texnologiyalarının inkişafı, informasiya təhlükəsizliyi və yeni iqtisadi münasibətlər dövlətlərin hüquqi sistemləri qarşısında yeni vəzifələr qoyur. Bu çağırışlar konstitusion dəyərlərin müasir dövrün tələbləri kontekstində yenidən dərk edilməsini zəruri edir. Xüsusilə şəxsi həyatın toxunulmazlığı, fərdi məlumatların müdafiəsi, rəqəmsal mühitdə hüquqların təminatı və texnoloji inkişafın etik-hüquqi tənzimlənməsi gələcək konstitusiya siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi aktuallaşır.


Konstitusiyanın cəmiyyətdə real təsir gücü onun yalnız hüquqşünaslar və dövlət institutları tərəfindən deyil, bütövlükdə vətəndaşlar tərəfindən dərk olunması və gündəlik ictimai münasibətlərdə rəhbər tutulması ilə müəyyən edilir. Bu baxımdan konstitusion mədəniyyət hüquqi dövlətin inkişafının ayrılmaz komponentidir.

Konstitusion mədəniyyət vətəndaşın öz hüquqlarını bilməsi, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi, qanunlara əməl etməsi, ictimai proseslərdə məsuliyyətli iştirak etməsi və dövlətçilik maraqlarına şüurlu münasibət bəsləməsi deməkdir. Bu mədəniyyətin formalaşmasında təhsil müəssisələrinin, elmi ictimaiyyətin, kütləvi informasiya vasitələrinin və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının üzərinə mühüm vəzifələr düşür.

Xüsusilə gənc nəslin hüquqi düşüncə tərzinin formalaşdırılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Çünki dövlətin gələcəyi yalnız iqtisadi və texnoloji imkanlarla deyil, həm də hüquqi şüura, vətəndaş məsuliyyətinə və milli dəyərlərə sahib olan insanların intellektual potensialı ilə müəyyən olunur.

12 Noyabr – Konstitusiya Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində hüquqi müstəqilliyin, milli suverenliyin və demokratik inkişafın əhəmiyyətini ifadə edən mühüm tarixi gündür. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiya müstəqil dövlətimizin hüquqi memarlığını formalaşdırmış, hakimiyyət institutlarının fəaliyyətinin əsaslarını müəyyən etmiş və insan hüquq və azadlıqlarının konstitusion təminatını yaratmışdır.

Bu gün Konstitusiyanın əhəmiyyətini yalnız onun qəbul edildiyi tarixi şəraitlə əlaqələndirmək kifayət deyil. Onun mahiyyəti həm də gələcəyə istiqamətlənmiş dövlətçilik konsepsiyasında, hüquqi institutların davamlı inkişafında, cəmiyyətin demokratikləşməsində və insan amilinin prioritetliyində təcəssüm olunur.

Akademik yanaşma baxımından Konstitusiyanı dövlətin hüquqi sənədi olmaqla yanaşı, milli inkişafın konseptual modeli, ictimai həmrəyliyin hüquqi əsası və gələcək nəsillər qarşısında dövlətçilik məsuliyyətinin ifadəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Çünki güclü dövlətin təməlində yalnız siyasi iradə və iqtisadi potensial deyil, həm də hüququn aliliyinə əsaslanan möhkəm institusional sistem dayanır.

Konstitusiya dövlətin hüquqi yaddaşı, suverenliyin institusional təminatı və milli gələcəyin hüquqi istiqamət xəritəsidir. Onun prinsiplərinə sədaqət müstəqilliyin qorunmasının, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinin və davamlı inkişafın başlıca şərtlərindən biridir.