Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin çəkisi yalnız onların iqtisadi və hərbi imkanları ilə ölçülmür.

Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasət məhz bu reallıqlar fonunda xüsusi diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkəmiz öz coğrafi mövqeyini yalnız üstünlük kimi qəbul etməyib, onu konkret siyasi, iqtisadi və nəqliyyat imkanlarına çevirməyə nail olub.

Bu kontekstdən Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə tərəfdaşlıq münasibətləri də ölkənin çoxşaxəli xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Burada əsas məsələ hər hansı siyasi blok daxilində yer almaq deyil. Azərbaycanın yanaşmasının mahiyyəti qarşılıqlı maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıqları genişləndirmək, yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanları yaratmaq və ölkənin beynəlxalq mövqeyini daha da gücləndirməkdir.

Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət kursunun mühüm xüsusiyyətlərindən biri də məhz budur. Azərbaycan müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini bir-birinə alternativ kimi deyil, milli maraqlar çərçivəsində paralel və qarşılıqlı faydalı istiqamətlər kimi inkişaf etdirir. ŞƏT məkanı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Təşkilatın coğrafiyası Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Pakistan və Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətlərini əhatə edir. Bu ölkələr dünya iqtisadiyyatında, enerji bazarlarında, nəqliyyat sistemlərində və beynəlxalq siyasətdə mühüm rol oynayırlar. Deməli, ŞƏT məkanı ilə əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycan üçün böyük iqtisadi və diplomatik potensial yaradır.

Azərbaycan 2015-ci ildən ŞƏT-in dialoq tərəfdaşıdır. Sonrakı illərdə Prezident İlham Əliyevin təşkilatın müxtəlif yüksəksəviyyəli tədbirlərində iştirakı Azərbaycanın bu platformaya münasibətinin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərib.

Lakin Azərbaycanın ŞƏT ilə münasibətlərinə yalnız diplomatik görüşlər prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Çünki tərəfdaşlığın arxasında daha geniş geoiqtisadi məntiq dayanır.

Ölkəmiz ŞƏT məkanının qərb istiqamətində yerləşən mühüm bağlantı nöqtələrindən biridir.
Bu, Azərbaycanın əsas üstünlüyü deməkdir.
Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə əlaqə, oradan isə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa istiqamətində çıxış Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırır. Bu baxımdan Orta Dəhliz xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çin və Mərkəzi Asiyanın istehsal və istehlak mərkəzlərini Avropa bazarları ilə birləşdirən Trans-Xəzər marşrutunda Azərbaycanın mövqeyi getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Bakı Limanı, dəmir yolu infrastrukturu, Xəzər üzərindən daşımalar və digər nəqliyyat imkanları Azərbaycanın bu sistemdə əsas bağlantı ölkələrindən birinə çevrilməsinə şərait yaradır.

Prezident İlham Əliyevin nəqliyyat diplomatiyasının əsas məntiqi də burada özünü göstərir: Azərbaycan yalnız tranzit ərazi olmaq istəmir, ölkəni regional logistika və ticarət mərkəzinə çevirən infrastruktur qurur. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat istiqamətləri Azərbaycanın bu strategiyasının ayrı-ayrı elementləridir.

Digər tərəfdən, Azərbaycanın enerji potensialı da ŞƏT məkanı ilə tərəfdaşlığın əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycan böyük enerji istehlakçısı olan ölkələrlə enerji istehsalçıları arasında mühüm bağlantı yaradan dövlət kimi çıxış edir. Cənub Qaz Dəhlizi bunun ən mühüm nümunələrindən biridir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, TANAP və TAP kimi layihələr Azərbaycanın enerji siyasətinin yalnız hasilat deyil, həm də regional və beynəlxalq bağlantı üzərində qurulduğunu göstərir.

Bu siyasətin yeni mərhələsində yaşıl enerji də mühüm yer tutur. Azərbaycanın bərpaolunan enerji potensialının inkişaf etdirilməsi ölkəmizin gələcəkdə yalnız ənənəvi enerji resurslarının ixracatçısı deyil, həm də yeni enerji əməkdaşlığı layihələrinin iştirakçısı kimi mövqeyini gücləndirə bilər.

Azərbaycanın ŞƏT ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün ciddi potensial mövcuddur.
Çin Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biridir. Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlər də son illərdə sürətlə inkişaf edir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və digər ölkələrlə siyasi dialoqun dərinləşməsi iqtisadi, nəqliyyat, investisiya və humanitar əlaqələrin genişlənməsinə zəmin yaradır.

Xüsusilə Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşması bu baxımdan diqqətəlayiqdir. İkitərəfli münasibətlərin strateji və müttəfiqlik xarakterinin güclənməsi Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanın əlaqələrinə əlavə dinamizm gətirir.Çinlə münasibətlər isə ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

2024-cü ildə Azərbaycan və Çin arasında strateji tərəfdaşlığın qurulması haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması iki ölkə arasında əlaqələrin yeni mərhələyə keçdiyini göstərdi. Azərbaycanın “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünə verdiyi dəstək, nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlıq, ticarət və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi bu tərəfdaşlığın praktiki məzmununu artırır.

Burada Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyətinin daha bir mühüm xüsusiyyəti üzə çıxır.

Azərbaycanın xarici siyasətində Çinlə əməkdaşlıq yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında yaratdığı bağlantılarla tamamlanır.

Başqa sözlə, Prezident İlham Əliyevin diplomatik xətti Azərbaycanı ayrı-ayrı iqtisadi məkanların kənarında yerləşən ölkə kimi deyil, həmin məkanları birləşdirən tərəfdaş kimi təqdim edir.

Bu yanaşma Azərbaycanın Avrasiyada dəyişən proseslərə uyğunlaşmaqla yanaşı, həmin proseslərdə fəal rol almasına imkan verir.

ŞƏT ilə tərəfdaşlığın digər mühüm istiqaməti təhlükəsizlik sahəsidir. Terrorçuluq, ekstremizm, transmilli cinayətkarlıq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi və kibertəhlükəsizlik kimi məsələlər müasir dövrdə ölkələrin kollektiv əməkdaşlığını tələb edən problemlər sırasındadır.

Azərbaycanın təhlükəsizlik sahəsində regional əməkdaşlıq təcrübəsi və beynəlxalq platformalarda fəal iştirakı bu istiqamətdə də tərəfdaşlıq imkanlarını genişləndirir.

Bununla yanaşı, humanitar və mədəni əlaqələr də Azərbaycan-ŞƏT tərəfdaşlığının mühüm hissəsidir. Təhsil, elm, mədəniyyət, turizm və sivilizasiyalararası dialoq sahələrində əməkdaşlıq ölkələr arasında münasibətlərin yalnız iqtisadi maraqlara əsaslanmadığını göstərir.

Nizami Gəncəvinin irsinin ŞƏT məkanında tanıdılması da bu baxımdan Azərbaycanın mədəni diplomatiyasının nümunələrindən biridir.
Bütün bunların fonunda əsas məsələ Azərbaycanın ŞƏT tərəfdaşlığından nə əldə etməsi ilə yanaşı, Azərbaycanın bu böyük Avrasiya məkanına hansı imkanları təqdim edə bilməsidir.
Cavab isə kifayət qədər aydındır - bağlantı.

Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə əlaqələndirən mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Bu mövqe Orta Dəhlizin inkişafı, Şimal-Cənub marşrutunun genişləndirilməsi, enerji layihələri və yeni logistika imkanları ilə daha böyük strateji məzmun qazanır.

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh gündəliyinin irəliləməsi də bu imkanları daha da genişləndirə bilər. Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh və sabitliyin möhkəmlənməsi regionun nəqliyyat və iqtisadi potensialının tam reallaşdırılması üçün yeni şərait yaradır.

Bu baxımdan Azərbaycanın regional siyasətində sülh və bağlantı bir-birini tamamlayan iki əsas istiqamətə çevrilir.

Prezident İlham Əliyevin siyasətinin strateji mahiyyəti də məhz bu məqamda daha aydın görünür. Azərbaycan qarşıdurmaların və parçalanmış regional münasibətlərin yaratdığı məhdudiyyətləri aradan qaldıraraq əməkdaşlıq və bağlantı imkanlarını genişləndirməyə çalışır.

Bu siyasət Azərbaycanın həm Qərb, həm Şərq, həm Türk dünyası, həm İslam dünyası, həm də müxtəlif çoxtərəfli platformalarla münasibətlərində özünü göstərir.

Azərbaycanın ŞƏT ilə tərəfdaşlığı da bu böyük strategiyanın bir hissəsidir. Burada söhbət sadəcə siyasi əlaqələrin genişləndirilməsindən getmir. Söhbət Azərbaycanın öz coğrafiyasını iqtisadi üstünlüyə, nəqliyyat infrastrukturunu regional imkanlara, enerji potensialını uzunmüddətli əməkdaşlığa və diplomatik fəallığını beynəlxalq çəkisinə çevirməsindən gedir.

Avrasiyanın geosiyasi və geoiqtisadi xəritəsi sürətlə dəyişir. Yeni nəqliyyat dəhlizləri formalaşır, ticarət marşrutları şaxələnir, enerji təhlükəsizliyi anlayışı yenilənir və dövlətlər arasında iqtisadi bağlantılar daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır.

Belə bir şəraitdə Azərbaycan üçün ən böyük üstünlük onun yerləşdiyi coğrafiyanın imkanlarını düzgün qiymətləndirərək həmin imkanları milli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsinə çevirməkdir.

Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi xarici siyasət bu baxımdan yalnız mövcud reallıqlara cavab verən siyasət deyil. Bu siyasət Azərbaycanın gələcək Avrasiya düzənində hansı rolu oynaya biləcəyini də müəyyənləşdirir.

ŞƏT ilə tərəfdaşlıq bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən biri olaraq Azərbaycanın Asiya ilə Avropa, Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında bağlantı imkanlarını daha da genişləndirə bilər.

Əsas məsələ Azərbaycanın hansı platformada hansı statusda olması deyil, mövcud tərəfdaşlıqları milli maraqlara uyğun şəkildə nə qədər səmərəli istifadə edə bilməsidir.

Prezident İlham Əliyevin diplomatik xəttinin gücü də məhz bundadır: Azərbaycan öz coğrafiyasını taleyinə çevrilmiş dəyişməz faktor kimi deyil, düzgün siyasət və uzaqgörən diplomatiya vasitəsilə strateji üstünlüyə çevrilə bilən imkan kimi dəyərləndirir.

Bu gün Azərbaycan-ŞƏT tərəfdaşlığının əsas perspektivi də həmin yanaşmada ifadə olunur — daha çox siyasi şüar deyil, daha çox praktiki əməkdaşlıq; daha çox formal münasibət deyil, daha çox iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar bağlantı.

Və bu istiqamətdə Azərbaycanın əsas strateji üstünlüyü dəyişmir: Avrasiyanın böyük iqtisadi və siyasi məkanlarını birləşdirən coğrafiya və həmin coğrafiyanı milli maraqlara uyğun şəkildə dəyərləndirən güclü dövlət siyasəti.