Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Azərbaycan iqtisadiyyatında son illərdə müşahidə olunan proseslər ölkənin inkişaf modelində mühüm dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi, regionlarda istehsal imkanlarının genişləndirilməsi, sahibkarlığın dəstəklənməsi və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması artıq uzunmüddətli dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu proseslərin nəticəsi olaraq iqtisadi artımın mənbələri də tədricən dəyişir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ yalnız iqtisadi artımın təmin olunması deyil, bu artımın daha dayanıqlı, keyfiyyətli və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələr üzərində qurulmasıdır.

2026-cı ilin ilk yarısında əsas kapitala yatırılan investisiyaların həcmi bu baxımdan diqqət çəkir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, yanvar-iyun aylarında əsas kapitala 9 milyard 295,2 milyon manat vəsait yönəldilib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə real ifadədə 13,8 faiz artım deməkdir. Qeyri-neft-qaz sektoruna yönəldilən investisiyaların həcmi isə 6 milyard 131,6 milyon manat təşkil edib. Bu sahədə də real ifadədə artım qeydə alınıb.

Bu göstəricilərin əhəmiyyəti ondadır ki, investisiyanın artması gələcək iqtisadi imkanların genişlənməsi deməkdir. Bu gün həyata keçirilən investisiya layihəsi sabah istehsal gücünə, yeni müəssisəyə, yeni iş yerinə, əlavə vergi daxilolmasına və ixrac imkanına çevrilə bilər. Buna görə də investisiyaların artımını Azərbaycanın iqtisadi potensialının genişlənməsi baxımından müsbət qiymətləndirmək lazımdır.

Lakin iqtisadi inkişafın hazırkı mərhələsində yanaşmamız yalnız investisiyanın həcmi ilə məhdudlaşmamalıdır. Qarşıda daha mühüm məsələ dayanır: yatırılan kapitalın iqtisadiyyata verdiyi nəticəni maksimuma çatdırmaq. Başqa sözlə, Azərbaycan üçün növbəti mərhələnin əsas məqsədi daha çox investisiya cəlb etməklə yanaşı, daha məhsuldar, texnoloji və ixracyönümlü investisiyaların payını artırmaqdır.

Bu istiqamətdə son dövrdə həyata keçirilən sənaye siyasəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənaye parklarının və sənaye məhəllələrinin yaradılması regionların iqtisadi potensialının üzə çıxarılmasına, sahibkarların istehsal imkanlarının genişləndirilməsinə və yeni iş yerlərinin yaradılmasına xidmət edir. Bu həftə Sabirabad Sənaye Məhəlləsində istehsalın əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 3 dəfədən çox artması da bu siyasətin konkret nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında burada 3,3 milyon manatlıq məhsul istehsal edilməsi regionlarda sənaye potensialının artırılması istiqamətində görülən işlərin nəticə verdiyini göstərir.

Belə nümunələr Azərbaycanın sənaye siyasətində əsas məqsədin yalnız yeni müəssisələrin yaradılması olmadığını göstərir. Əsas hədəf həmin müəssisələrin davamlı fəaliyyət göstərməsi, bazara rəqabətqabiliyyətli məhsul çıxarması, yerli xammaldan daha səmərəli istifadə etməsi və mümkün qədər xarici bazarlara inteqrasiya olunmasıdır. Əgər regionda yaradılan istehsal müəssisəsi yalnız yerli tələbatı ödəməklə kifayətlənməyib xarici bazara məhsul çıxara bilirsə, onun iqtisadi əhəmiyyəti daha da artır.

Azərbaycanın qeyri-neft sektorunda qarşıdakı dövr üçün əsas imkanlardan biri də məhz əlavə dəyər zəncirinin genişləndirilməsidir. Ölkənin xammal və təbii resurs potensialı mühüm üstünlükdür. Lakin müasir iqtisadiyyat üçün yalnız xammal istehsal etmək kifayət deyil. Xammalın emal olunması, hazır məhsula çevrilməsi, həmin məhsulun brendləşdirilməsi və xarici bazarlarda satılması daha böyük iqtisadi gəlir yaradır.

Bu baxımdan investisiyanın sənaye, emal, logistika, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal texnologiyalar, enerji, turizm və digər yüksək potensiala malik sahələrə yönəldilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məqsəd iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində istehsal zəncirini genişləndirmək və ölkə daxilində yaradılan əlavə dəyərin həcmini artırmaqdır.

Bu həftə KOBİA-nın 10 istiqamətdə daxili bazar araşdırmasına başlaması da sahibkarlığın inkişafı baxımından mühüm addımdır. Daxili bazarın real tələbatının öyrənilməsi sahibkarların hansı sahələrə investisiya yatırmasının daha səmərəli olduğunu müəyyənləşdirməyə imkan verir. Çünki sahibkarlığın davamlı inkişafı yalnız maliyyə dəstəyi ilə təmin edilmir. Sahibkarın bazar haqqında düzgün məlumat əldə etməsi, tələbi əvvəlcədən görməsi və investisiya qərarını real iqtisadi göstəricilər əsasında verməsi də son dərəcə vacibdir.

Daxili bazar araşdırmalarının nəticələrinin praktik mexanizmlərə çevrilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər hansı məhsulların ölkəyə daha çox idxal edildiyi, hansı məhsulların yerli istehsalla əvəz edilə biləcəyi və hansı sahələrdə ixrac potensialının olduğu dəqiq müəyyənləşdirilərsə, sahibkar üçün də daha aydın investisiya xəritəsi yaranacaq.

Bu yanaşma idxaldan asılılığın azaldılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Təbii ki, qlobal iqtisadiyyatda bütün məhsulların ölkə daxilində istehsal edilməsini qarşıya məqsəd qoymaq mümkün deyil və iqtisadi baxımdan da düzgün yanaşma olmazdı. Lakin rəqabət üstünlüyümüz olan sahələrdə yerli istehsalın genişləndirilməsi həm daxili bazarın dayanıqlığını artırır, həm də xarici valyutanın ölkədən çıxışının müəyyən hissəsinin qarşısını alır.

İxrac məsələsi isə qeyri-neft sektorunun inkişafının ən mühüm göstəricilərindən biri olaraq qalır. Yerli müəssisənin məhsul istehsal etməsi müsbət nəticədir, lakin həmin məhsulun xarici bazarda rəqabət aparmaq qabiliyyətinə malik olması iqtisadi siyasətin daha yüksək nəticəsini göstərir. Buna görə də növbəti mərhələdə qeyri-neft-qaz ixracının strukturunda emal olunmuş, texnoloji və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların payının artırılması əsas prioritetlərdən biri olmalıdır.

Azərbaycanın qarşısında bu istiqamətdə ciddi imkanlar var. Ölkənin coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturu, enerji imkanları, regionda formalaşan yeni logistika marşrutları və azad edilmiş ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması yeni imkanlar yaradır. Azərbaycan yalnız məhsul istehsal edən deyil, eyni zamanda həmin məhsulu regional bazarlara çıxaran logistika və ticarət mərkəzinə çevrilmək potensialına malikdir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi reinteqrasiyası da bu prosesin mühüm hissəsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri yalnız sosial və infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmır. Burada gələcək iqtisadi fəaliyyət üçün yeni baza yaradılır. Sənaye, kənd təsərrüfatı, turizm, logistika və xidmət sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi həmin ərazilərin ölkə iqtisadiyyatına daha sürətli inteqrasiyasına imkan verəcək.

Bu ərazilərdə tətbiq olunan güzəştlər və sahibkarlara yaradılan imkanlar investisiyanın cəlb olunması baxımından mühüm stimuldur. Lakin burada da əsas məsələ yalnız müəssisələrin sayını artırmaq deyil. Yaradılan bizneslərin uzunmüddətli fəaliyyət qabiliyyətinin təmin olunması, yerli iqtisadi əlaqələrin formalaşdırılması, yeni iş yerlərinin açılması və məhsulların digər regionlara, eləcə də xarici bazarlara çıxarılması əsas hədəf olmalıdır.

Dövlətin investisiya siyasətində özəl sektorun rolunun artırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət tərəfindən yaradılan infrastruktur, vergi və gömrük güzəştləri, investisiya təşviqi mexanizmləri və sahibkarlara göstərilən digər dəstək tədbirləri özəl kapital üçün daha əlverişli şərait formalaşdırır. Növbəti mərhələdə bu imkanların daha çox özəl investisiyanı iqtisadiyyata cəlb etməsi vacibdir.

Çünki dayanıqlı iqtisadi artım yalnız dövlət investisiyaları hesabına təmin edilə bilməz. Özəl sektorun investisiya fəallığının yüksəlməsi iqtisadiyyatın çevikliyini artırır, rəqabəti gücləndirir və yeni biznes modellərinin yaranmasına şərait yaradır. Dövlətin əsas vəzifələrindən biri isə biznes üçün proqnozlaşdırılan, şəffaf və əlverişli mühit yaratmaqdır.

Bu baxımdan maliyyə resurslarına çıxış məsələsi də diqqətdə saxlanmalıdır. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarların uzunmüddətli və münasib şərtlərlə maliyyə resurslarına çıxışının genişləndirilməsi onların istehsal imkanlarını artırmağa kömək edə bilər. Bank sektorunun real sektorla əlaqələrinin gücləndirilməsi, kapital bazarının inkişaf etdirilməsi və alternativ maliyyələşmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi iqtisadi artımın maliyyə bazasının daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.

Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək rəqabət qabiliyyəti isə böyük ölçüdə məhsuldarlıqla bağlı olacaq. Dünyada iqtisadi rəqabət getdikcə daha çox texnologiya, innovasiya, rəqəmsallaşma və insan kapitalı üzərində qurulur. Buna görə də investisiya siyasətini yalnız fiziki infrastruktur və istehsal avadanlıqları ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Müasir texnologiyalara, peşəkar kadrlara, elmi-tədqiqat fəaliyyətinə və rəqəmsal həllərə qoyulan investisiyalar da iqtisadi inkişafın əsas elementləridir.

Əslində Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri neft gəlirlərindən və digər maliyyə imkanlarından istifadə etməklə gələcəkdə daha çox gəlir yaradan iqtisadi aktivlər formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan qeyri-neft sektoruna yatırılan investisiyaların artması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki məqsəd iqtisadi artımın mənbələrini genişləndirmək, büdcə və ixrac gəlirlərinin strukturunda qeyri-neft sektorunun rolunu artırmaq və iqtisadiyyatın xarici şoklara davamlılığını gücləndirməkdir.

Bugünkü Azərbaycan iqtisadiyyatı artıq yalnız neft və qaz gəlirlərindən asılı olan iqtisadiyyat kimi təqdim edilə bilməz. Son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafı, sənaye müəssisələrinin yaradılması, kənd təsərrüfatında yeni texnologiyaların tətbiqi, logistika imkanlarının genişləndirilməsi, turizmin inkişafı, rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdırılması və sahibkarlığa dövlət dəstəyinin artırılması yeni iqtisadi modelin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

İndi bu modelin növbəti mərhələsinə keçmək lazımdır. Bu mərhələnin əsas göstəricisi isə investisiyanın sadəcə artması deyil, onun iqtisadi nəticəsinin daha yüksək olmasıdır.

Bir manatlıq investisiyanın daha çox əlavə dəyər yaratması, daha yüksək əmək məhsuldarlığı təmin etməsi, daha çox ixrac gəliri formalaşdırması və daha çox insanın dayanıqlı məşğulluğuna imkan verməsi Azərbaycanın iqtisadi siyasətində əsas meyarlardan birinə çevrilməlidir.

Bu yanaşma dövlət maraqları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki güclü iqtisadiyyat yalnız yüksək gəlirlərlə deyil, həm də istehsal imkanları, texnoloji potensial, ixrac qabiliyyəti və maliyyə dayanıqlığı ilə ölçülür. İqtisadi suverenliyin möhkəmləndirilməsi də məhz bu amillərin inkişafından keçir.

Azərbaycanın qarşısında böyük iqtisadi imkanlar var. Əsas məsələ həmin imkanları uzunmüddətli və davamlı nəticəyə çevirməkdir. Bunun üçün investisiya siyasəti ilə sənaye siyasəti, sahibkarlığın inkişafı ilə ixrac strategiyası, regionların inkişafı ilə insan kapitalının gücləndirilməsi bir-birindən ayrı deyil, vahid iqtisadi strategiyanın tərkib hissələri kimi həyata keçirilməlidir.

Hesab edirəm ki, Azərbaycanın yeni iqtisadi mərhələsində əsas şüar “daha çox investisiya” deyil, “daha səmərəli investisiya” olmalıdır. Çünki gələcək iqtisadi gücümüz bu gün yatırılan vəsaitin həcmindən daha çox, həmin vəsaitin sabah hansı istehsal gücünü, hansı texnologiyanı, hansı ixrac imkanını və hansı əlavə dəyəri yaratmasından asılı olacaq.

Bu isə Azərbaycanın neftdən sonrakı iqtisadi inkişaf modelinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Məqsəd yalnız iqtisadiyyatı böyütmək deyil, onu daha məhsuldar, daha rəqabətqabiliyyətli, daha innovativ və xarici təsirlərə qarşı daha dayanıqlı etməkdir.

Azərbaycanın iqtisadi siyasətinin qarşıdakı mərhələsində əsas nəticə məhz bu olmalıdır: bu günün investisiyası sabahın davamlı iqtisadi gücünə çevrilsin.