Akademik İbrahim Cəfərov

27 Sentyabr 6 ildir ki, bizim üçün sıradan bir tarix deyil. Bu tarix Azərbaycan tarixində yalnız hərbi əməliyyatların başlanğıc tarixi deyil, milli yaddaşın, dövlətçilik iradəsinin və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin mühüm simvollarından biridir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində fundamental dönüş nöqtəsi yaratdı. Bu tarix sonrakı mərhələdə yalnız hərbi qələbənin başlanğıcı kimi deyil, şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması, milli həmrəyliyin qorunması və dövlətçilik dəyərlərinin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi məna qazandı. Azərbaycan Prezidentinin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 27-nin Anım Günü elan edilməsi də bu tarixi yaddaşın dövlət səviyyəsində rəsmiləşdirilməsinin ifadəsi oldu.

27 Sentyabrın mahiyyətini anlamaq üçün onu yalnız 44 günlük müharibənin ilk günü kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu tarix təxminən otuz il davam edən işğal, məcburi köçkünlük, beynəlxalq hüquq çərçivəsində qəbul edilmiş qətnamələrin icrasının təmin olunmaması və uzun illər ərzində nəticəsiz qalan diplomatik proseslər fonunda meydana çıxmışdı. Azərbaycan dövlətinin mövqeyinə görə, 27 sentyabr 2020-ci ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan mövqelərinə və yaşayış məntəqələrinə hücumlarından sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatına başladı. Həmin əməliyyat sonradan “Dəmir yumruq” kimi tarixə düşdü.

Vətən müharibəsinin əsas xüsusiyyəti onun hərbi, siyasi və ictimai komponentlərinin bir-birini tamamlaması idi. Müharibə dövründə Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanındakı irəliləyişi ilə yanaşı, cəmiyyət daxilində yüksək səviyyəli həmrəylik formalaşdı. Bu həmrəylik yalnız siyasi çağırışlarla məhdudlaşmadı; cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin səfərbərliyi, könüllülərin fəaliyyəti, informasiya müharibəsində fəallıq və şəhid ailələrinə, qazilərə göstərilən ictimai dəstək milli birlik anlayışının praktiki ifadəsinə çevrildi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında da 44 günlük müharibə dövründə xalqın birlik və həmrəyliyinin mühüm amil kimi formalaşdığı qeyd olunur.

Bu baxımdan 27 Sentyabrın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun qələbə və itki anlayışlarını eyni tarixi çərçivədə birləşdirməsidir. Azərbaycan üçün Vətən müharibəsinin nəticəsi ərazi bütövlüyünün bərpası ilə xarakterizə olunsa da, bu nəticənin arxasında insan həyatları, şəhidlik və ağır mənəvi itkilər dayanırdı. Rəsmi məlumatlara əsasən, müharibə zamanı Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində 100-ə yaxın mülki şəxs həlak olmuş, 400-dən çox insan yaralanmışdı. Buna görə Anım Gününün mahiyyəti yalnız hərbi uğurun qeyd olunmasından ibarət deyil; onun əsas fəlsəfəsi bu uğurun hansı bədəllə əldə edildiyini cəmiyyətə xatırlatmaqdır.

27 Sentyabrın dövlətçilik baxımından digər mühüm tərəfi milli yaddaşın institusionallaşdırılmasıdır. Dövlətlərin tarixində müəyyən günlərin rəsmi şəkildə qeyd olunması yalnız təqvim məsələsi deyil. Belə tarixlər cəmiyyətin kollektiv yaddaşının formalaşdırılması, tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə ötürülməsi və dövlətçilik dəyərlərinin möhkəmləndirilməsi vasitəsinə çevrilir. Anım Gününün təsis edilməsi də şəhidlərin xatirəsinin dövlət və cəmiyyət tərəfindən davamlı şəkildə yaşadılmasına hüquqi və mənəvi çərçivə yaradıb.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, milli yaddaş yalnız keçmişi xatırlamaq funksiyası daşımamalıdır. Yaddaş gələcəyə istiqamət verən sosial mexanizmə çevrilməlidir. Şəhidlərin həyat hekayələrinin, döyüş yollarının, ailələrinin və Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirələrinin qorunması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki hərbi qələbənin tarixi yalnız xəritələrdə dəyişən sərhədlərlə deyil, həmin qələbəni mümkün edən insan faktorunun öyrənilməsi ilə tam şəkildə dərk oluna bilər.

Vətən müharibəsinin nəticələri Azərbaycanın qarşısında yeni mərhələ də formalaşdırdı. Müharibədən sonra əsas məsələlərdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpası, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi və həmin ərazilərin dayanıqlı iqtisadi-sosial məkana çevrilməsidir. Dövlətin qəbul etdiyi Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin institusional əsaslarından biridir. Rəsmi sənədlərdə işğal dövründə şəhər və kəndlərin dağıdılması, infrastrukturun məhv edilməsi və böyük iqtisadi zərərin yaranması qeyd edilir.

Beləliklə, 27 Sentyabrın mənası zaman keçdikcə daha da genişlənir. Əgər 2020-ci ildə bu tarix müharibənin başlanğıcını ifadə edirdisə, bu gün o, şəhidlərin xatirəsi, milli birlik, dövlətçilik iradəsi, ərazi bütövlüyü və azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsi kimi bir-biri ilə bağlı anlayışları özündə birləşdirir. Bu baxımdan Anım Günü həm keçmişin qiymətləndirilməsi, həm də gələcək üçün məsuliyyət məsələsidir.

27 Sentyabr həm də cəmiyyət üçün mühüm bir sualı gündəmə gətirir: şəhidlərin xatirəsini yalnız mərasimlərlə deyil, hansı dəyərlərlə yaşatmaq mümkündür? Bu suala cavab yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün cəmiyyətin üzərinə düşən məsuliyyətlə bağlıdır. Şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması onların uğrunda mübarizə apardığı dövlətçilik dəyərlərinin, milli həmrəyliyin, qanunun aliliyinin, sosial ədalətin və vətənpərvərlik anlayışının gündəlik həyatda qorunması ilə tamamlanmalıdır.

Bu mənada 27 Sentyabr Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında həm hüzn, həm qürur, həm də məsuliyyət tarixidir. Şəhidlərin xatirəsi qarşısında ehtiram yalnız keçmişi yad etmək deyil, onların canı bahasına əldə edilmiş nəticələri qorumaq və gələcək nəsillərə daha güclü dövlət, daha təhlükəsiz cəmiyyət və daha firavan ölkə miras qoymaq məsuliyyətidir. Anım Gününün əsas ictimai-siyasi mahiyyəti də yaddaşın məsuliyyətə, məsuliyyətin isə dövlət və cəmiyyətin gələcəyinə çevrilməsindədir.