Akademik Əli Abbasov

Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın son onilliklərdə üzləşdiyi münaqişənin tarixinə, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə və beynəlxalq hüququn tətbiqindəki ziddiyyətlərə bir daha diqqət çəkib. Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətini, regional əməkdaşlığın əhəmiyyətini və ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətində keçdiyi yolu ön plana çıxarıb.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi — Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşməsi — ölkəyə yalnız tranzit və nəqliyyat imkanları deyil, həm də regional əməkdaşlıq baxımından mühüm rol qazandırır. Prezidentin çıxışında vurğulandığı kimi, müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və humanitar sahələrdə qurulan əlaqələr regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi ilə birbaşa bağlıdır. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətində suverenlik, ərazi bütövlüyü, dövlətlərin bərabərhüquqluluğu və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinin əhəmiyyətini də ortaya qoyur.
Lakin dövlətlərarası münasibətlərdə bu prinsiplərin eyni şəkildə tətbiq olunması məsələsi uzun illərdir beynəlxalq siyasətin əsas müzakirə mövzularından biridir. İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın məhz bu sahədə ikili standartlarla üzləşdiyini bildirib.
BMT qətnamələri və nəticəsiz qalan diplomatik proses
Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Ermənistanla münaqişə ölkənin təhlükəsizliyinə, ərazi bütövlüyünə və əhalisinin həyatına ciddi təsir göstərib. 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşüb. Prezidentin çıxışında məcburi köçkünlərin taleyi, etnik təmizləmə və mülki əhaliyə qarşı törədilmiş əməllər məsələsi xüsusi vurğulanıb.
Beynəlxalq hüquqi müstəvidə ən mühüm sənədlərdən biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə olub. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi təsdiqlənir, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər irəli sürülürdü. Bununla belə, qətnamələrin uzun illər ərzində icra edilməməsi münaqişənin həlli prosesində beynəlxalq mexanizmlərin effektivliyi barədə ciddi suallar doğururdu.
Münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu da onilliklər ərzində danışıqlar aparsa da, işğala son qoyulması və münaqişənin yekun siyasi həlli istiqamətində nəticə əldə edə bilmədi. Azərbaycan rəhbərliyi bu prosesi beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası ilə bağlı mövcud problemlərin nümunəsi kimi qiymətləndirir.
Burada əsas məsələ təkcə qətnamələrin qəbul edilməsi deyil, onların həyata keçirilməsini təmin edən təsirli mexanizmlərin mövcudluğudur. Beynəlxalq hüquq normalarının icrası siyasi maraqlardan asılı olduqda, dövlətlərin beynəlxalq sistemə inamı da sınaq qarşısında qalır.
2020-ci il müharibəsi və dəyişən reallıqlar
2020-ci ilin iyul və avqust aylarında baş vermiş hərbi gərginlikdən sonra Ermənistanla Azərbaycan arasında münaqişə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etdi. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əməliyyatları nəticəsində bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndlər işğaldan azad edildi.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını nəzərdə tuturdu. Sənəd əsasında Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının bir sıra əraziləri Azərbaycana qaytarıldı, bölgədə yeni təhlükəsizlik və kommunikasiya reallıqları formalaşmağa başladı. Bununla belə, həmin mərhələdə Qarabağda Azərbaycanın suveren nəzarətindən kənarda qalan ərazilər və həllini gözləyən məsələlər mövcud idi.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-dəki çıxışında müharibənin nəticələri beynəlxalq hüququn həyata keçirilməsi və uzun müddət nəticəsiz qalmış danışıqlar prosesinin fonunda təqdim olunur. Azərbaycanın mövqeyinə görə, münaqişənin hərbi mərhələyə keçməsinin əsas səbəblərindən biri işğalın uzun müddət davam etməsi və beynəlxalq vasitəçilik səylərinin nəticə verməməsi idi.
İkili standartlar müzakirəsi
Prezidentin çıxışının əsas istiqamətlərindən biri beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların tətbiqi ilə bağlı tənqidlərdir. Dövlət başçısı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsində beynəlxalq təşkilatların mövqeyini, qəbul edilmiş qətnamələrin icrasına münasibətini və Ermənistanla bağlı reaksiyaları müqayisə edərək beynəlxalq hüququn seçici şəkildə tətbiq olunduğunu bildirib.
Avropa Parlamenti və Avropa Şurası da çıxışda tənqid olunan qurumlar sırasında yer alıb. Azərbaycanla Avropa institutları arasında insan hüquqları, demokratiya, regional təhlükəsizlik və Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı müxtəlif fikir ayrılıqları mövcud olub. Rəsmi Bakı bu institutların yanaşmalarını qərəzli hesab etdiyi halları ikili standartların nümunəsi kimi təqdim edir. Avropa institutları isə öz mövqelərini müvafiq mandatları, hüquqi öhdəlikləri və qəbul etdikləri sənədlərlə əsaslandırırlar.
Bu fikir ayrılıqları beynəlxalq münasibətlərdə daha geniş bir suala diqqət çəkir: beynəlxalq hüquq normaları bütün dövlətlərə eyni meyarlarla tətbiq edilirmi? Dövlətlərin siyasi və iqtisadi çəkisinin, müttəfiqlik münasibətlərinin və geosiyasi maraqlarının qərarların icrasına təsiri beynəlxalq sistemin qarşısında duran mühüm problemlərdəndir.
Sülh və regional əməkdaşlıq perspektivi
AQEM platformasında səsləndirilən fikirlər yalnız keçmiş münaqişənin qiymətləndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlıqda rolunun artırılması, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, enerji təhlükəsizliyi və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi də çıxışın əsas istiqamətlərindəndir.
Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması üçün siyasi bəyanatlarla yanaşı, konkret razılaşmaların əldə edilməsi, sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyaların açılması və dövlətlərin suverenliyinə qarşılıqlı hörmət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məsələlərdə irəliləyiş regionun iqtisadi potensialının üzə çıxmasına və uzunmüddətli təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasına şərait yarada bilər.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, sülhün dayanıqlı olması üçün münaqişənin nəticələri ilə yanaşı, onun yaranmasına səbəb olmuş problemlər də nəzərə alınmalıdır. Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesində qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əməl olunması və etimadın yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in VII Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın son onilliklərdəki təcrübəsini beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaqla yanaşı, qlobal idarəçilik sistemində qərarların icrası problemini də gündəmə gətirir. Bu çıxışın əsas mesajlarından biri ondan ibarətdir ki, beynəlxalq təşkilatların nüfuzu yalnız qərarların qəbul edilməsi ilə deyil, onların icrasının təmin olunması ilə ölçülür. Davamlı sülh və qarşılıqlı etimad isə beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqindən, dövlətlərin suverenliyinə hörmətdən və siyasi mübahisələrin effektiv mexanizmlərlə həllindən asılıdır.