Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri iqtisadi artımın təmin edilməsi ilə yanaşı, bu artımın daha dayanıqlı, şaxələndirilmiş və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələr hesabına formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramının hazırlanması ölkənin iqtisadi inkişaf strategiyasında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.

Sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə proqramın əsas istiqamətləri açıqlanıb. Dövlət başçısının çıxışında dağ-mədən sektorunun qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafı, regionlarda məşğulluğun artırılması, yeni sənaye zəncirlərinin yaradılması və ixrac potensialının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb.

Bu istiqamətin aktuallığını Azərbaycanın hazırkı iqtisadi göstəriciləri də göstərir. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ölkə üzrə ÜDM 1,2 faiz artıb. Eyni dövrdə qeyri-neft-qaz sektorunda 2,1 faiz, qeyri-neft-qaz sənayesində isə 5,4 faiz artım qeydə alınıb. Bu, iqtisadiyyatın strukturunda qeyri-neft sektorunun rolunun artırılması istiqamətində proseslərin davam etdiyini göstərir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, dağ-mədən sənayesinin inkişafı yalnız yeni yataqların istismara verilməsi kimi qəbul edilməməlidir. Əsl hədəf xammalın çıxarılmasından onun emalına, zənginləşdirilməsinə və son məhsula qədər uzanan tam istehsal zəncirinin yaradılması olmalıdır. Dövlət başçısının çıxışında da məhz filizin sadəcə xammal kimi ixrac edilməsinin əvəzinə zənginləşdirmə və emal imkanlarının ölkə daxilində formalaşdırılmasının vacibliyi qeyd edilib.

Bu yanaşma iqtisadi baxımdan prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki yeraltı sərvətin hasilatı özü-özlüyündə son məqsəd deyil. Əsas məsələ həmin sərvətin ölkə daxilində mümkün qədər çox əlavə dəyər yaratmasıdır. Filiz hasil edilir, zənginləşdirilir, emal olunur, ondan sənaye məhsulu istehsal edilir və nəhayət, həmin məhsul həm daxili bazarın tələbatını qarşılayır, həm də ixrac edilir. Belə bir model həm dövlət büdcəsinə daxilolmaları artırır, həm yeni ixtisaslı iş yerləri yaradır, həm də ölkənin sənaye potensialını gücləndirir.

Azərbaycanın qarşısında bu istiqamətdə kifayət qədər geniş imkanlar var. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən qızıl, mis və molibden yataqları, Balakəndəki “Filizçay” polimetal yatağı, Daşkəsən və ətraf ərazilərdə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan layihələr bu imkanların əsas hissəsini təşkil edir. Naxçıvanda geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi də yeni ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm istiqamətdir.

Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üçün bu prosesin iqtisadi əhəmiyyəti daha genişdir. Ölkə rəhbərinin qeyd etdiyi kimi, yeni mədən və emal müəssisələrinin yaradılması həmin ərazilərdə yalnız istehsalın deyil, bütövlükdə iqtisadi həyatın sürətlənməsinə səbəb ola bilər. Söhbət yeni iş yerlərindən, xidmət sektorunun genişlənməsindən, logistika imkanlarının artmasından, yerli sahibkarlığın inkişafından və regionların iqtisadi dövriyyəyə daha fəal qoşulmasından gedir.

Bu baxımdan Qərb Sənaye Parkının yaradılması da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Daşkəsən filiz yatağının və ətraf ərazilərdəki layihələrin inkişafı ilə əlaqələndirilən sənaye parkı dağ-mədən sektorunda hasilatdan son məhsula qədər istehsal zəncirinin formalaşdırılması üçün platformaya çevrilə bilər. Burada zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalı kimi istiqamətlərin nəzərdə tutulması sənayeləşmənin yalnız xammal mərhələsində dayandırılmaması baxımından vacibdir.

Metallurgiya sənayesinin inkişafı isə bu prosesin növbəti mərhələsini təşkil edir. Proqram çərçivəsində alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonunadək 100 min tona çatdırılması hədəfi də sənaye məhsullarının çeşidinin və əlavə dəyərin artırılmasına hesablanıb.

Məsələnin digər mühüm tərəfi investisiyadır. Dağ-mədən sənayesi yüksək kapital qoyuluşu tələb edən sahədir. Buna görə burada dövlət investisiyaları ilə yanaşı, yerli və xarici investorların iştirakına imkan yaradılması iqtisadi baxımdan əhəmiyyətlidir. Lakin investor cəlb etmək məqsədilə yaradılan mexanizmlər ölkənin uzunmüddətli iqtisadi maraqları, texnologiya transferi, yerli məşğulluq, emal dərinliyi və ekoloji təhlükəsizlik kimi meyarlarla uzlaşdırılmalıdır.

Dövlət başçısının çıxışında proqramın maliyyə təminatının müəyyənləşdirildiyi və layihələrin dövlət tərəfindən icrasının nəzərdə tutulduğu, eyni zamanda yerli və xarici investorların iştirakı üçün imkanların açıq saxlanıldığı bildirilib. Bu, dövlətin strateji sahədə əsas məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi, özəl kapital üçün isə əlavə imkanların yaradılması modelidir.

Digər vacib məsələ ekoloji təhlükəsizlikdir. Dağ-mədən sənayesinin genişləndirilməsi təbiətin qorunması ilə paralel aparılmalıdır. Mədən layihələrinin iqtisadi səmərəliliyi nə qədər yüksək olsa da, ekoloji risklərin düzgün qiymətləndirilməməsi uzunmüddətli perspektivdə həm iqtisadi, həm də sosial itkilərə səbəb ola bilər. Buna görə yeni layihələrdə beynəlxalq standartlara uyğun ekoloji ekspertiza, monitorinq və bərpa mexanizmləri əsas şərtlərdən biri olmalıdır. Prezidentin çıxışında da təbiətin qorunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığı vurğulanıb.

Burada Azərbaycanın əvvəlki sənaye təcrübəsi də nəzərə alınmalıdır. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ölkədə 44,6 milyard manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilib. Eyni dövrdə emal sənayesində real ifadədə 3,4 faiz, metallurgiya sənayesində isə 6,9 faiz artım qeydə alınıb. Bu göstəricilər yeni layihələrin mövcud sənaye bazası üzərində qurulması üçün müəyyən imkanların olduğunu göstərir.

Hesab edirəm ki, qarşıdakı mərhələdə əsas hədəf “nə qədər hasil etdik?” sualından daha çox “hasil etdiyimiz sərvətdən nə qədər əlavə dəyər yaratdıq?” sualına cavab vermək olmalıdır. Azərbaycan öz təbii ehtiyatlarını yalnız ixrac gəliri mənbəyi kimi deyil, yeni sənaye kompetensiyalarının formalaşması üçün iqtisadi resurs kimi qiymətləndirməlidir.

Bunun üçün geoloji kəşfiyyatdan başlayaraq müasir texnologiyaların tətbiqi, yataqların real ehtiyatlarının dəqiqləşdirilməsi, müasir mədənçilik üsullarının tətbiqi, emal müəssisələrinin yaradılması, logistikanın optimallaşdırılması və ixtisaslı kadr hazırlığı vahid sistem şəklində həyata keçirilməlidir. Əks halda ayrı-ayrı yataqların istismara verilməsi gözlənilən iqtisadi effekti tam şəkildə təmin etməyə bilər.

Digər tərəfdən, yeni sənaye layihələri yerli iqtisadiyyatın inkişafına da xidmət etməlidir. Mədən ətrafında yalnız hasilat müəssisəsi deyil, xidmət, logistika, təmir, texniki təminat, peşə hazırlığı və digər istiqamətlər üzrə biznes ekosistemi formalaşmalıdır. Bu, dövlət proqramının regionların sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı məqsədlərini daha geniş iqtisadi nəticəyə çevirə bilər.

Nəticə etibarilə, 2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan dağ-mədən və metallurgiya proqramı Azərbaycanın iqtisadi şaxələndirmə siyasətində yeni istiqamət formalaşdırmaq potensialına malikdir. Dövlət başçısının açıqladığı hədəflərə əsasən, proqram çərçivəsində 5 mindən çox yeni daimi iş yerinin yaradılması, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda məşğulluğun artırılması, ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və büdcə gəlirlərinin yüksəldilməsi gözlənilir. Gözlənilən illik müsbət maliyyə təsirinin isə 1 milyard manatdan çox ola biləcəyi bildirilib.

Azərbaycan üçün əsas məsələ yerin altındakı sərvəti yerin üstündə dayanıqlı iqtisadi gücə çevirməkdir. Bunun yolu isə təkcə hasilatdan deyil, kəşfiyyat, hasilat, zənginləşdirmə, emal, metallurgiya, ixrac və insan kapitalını birləşdirən tam sənaye zəncirindən keçir.

Bu baxımdan yeni Dövlət Proqramı yalnız bir sektorun inkişaf sənədi deyil, Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının növbəti mərhələsi üçün sənaye siyasətinin mühüm elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.