Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Prezident İlham Əliyevin 27 oktyabr 2026-cı il tarixində Bakıda keçirilən “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda çıxışı Azərbaycanın müasir inkişaf modelinin, milli-mənəvi dəyərlərinin, müstəqil xarici siyasətinin və beynəlxalq münasibətlər sisteminə dair baxışlarının geniş təqdimatı kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dövlət başçısının nitqi yalnız mədəniyyətlərarası və dinlərarası münasibətlərin əhəmiyyətinin vurğulanması ilə məhdudlaşmır. Çıxışda milli həmrəylik, dövlət suverenliyi, beynəlxalq hüququn aliliyi, münaqişələrin həlli, ikili standartlarla mübarizə, iqtisadi müstəqillik və Azərbaycanın qlobal proseslərdə artan rolu vahid siyasi-fəlsəfi çərçivədə birləşdirilir.

Müasir dünyada mədəniyyətlərarası dialoq artıq yalnız humanitar əməkdaşlığın bir istiqaməti deyil. O, beynəlxalq təhlükəsizliyin, ictimai sabitliyin, qarşılıqlı etimadın və dövlətlərarası münasibətlərin inkişafının mühüm şərtlərindən birinə çevrilmişdir. Müxtəlif dinlərin, etnik qrupların və mədəni ənənələrin qarşılaşdığı bir şəraitdə dialoqun zəifləməsi anlaşılmazlıqları dərinləşdirə, stereotipləri gücləndirə və siyasi qarşıdurmalar üçün əlverişli zəmin yarada bilər.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun beynəlxalq əhəmiyyətinin xüsusi vurğulanması Azərbaycanın bu sahədə ardıcıl siyasət yürütmək niyyətini nümayiş etdirir.

Dövlət başçısının diqqətə çatdırdığı iştirakçı və ölkə göstəriciləri forumun coğrafi əhatəsini göstərməklə yanaşı, mədəniyyətlərarası dialoqa qlobal ehtiyacın artdığını da ön plana çıxarır. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində siyasi, iqtisadi və hərbi ziddiyyətlərin dərinləşdiyi bir vaxtda müxtəlif cəmiyyətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir.

Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyini fərqləndirən cəhət mədəniyyətlərarası dialoqu yalnız beynəlxalq tədbirlər səviyyəsində deyil, həm də milli inkişaf modelinin tərkib hissəsi kimi təqdim etməsidir. Bu yanaşmada dialoq müxtəlifliyi aradan qaldırmaq deyil, fərqliliklərin qarşılıqlı hörmət şəraitində mövcudluğunu təmin etmək vasitəsidir.

Forumun “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusu da məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ortaq gələcək ideyası dövlətlərin və xalqların eyni siyasi, dini və ya mədəni kimliyə malik olmasını tələb etmir. Əksinə, fərqli kimliklərin qorunduğu, lakin ümumi təhlükəsizlik və əməkdaşlıq maraqlarının uzlaşdırıldığı beynəlxalq mühitin yaradılmasını nəzərdə tutur.

Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda bu istiqamətdə fəallığı ölkənin yalnız regional məsələlərdə deyil, daha geniş humanitar və siyasi gündəlikdə də iştirak etmək istəyini əks etdirir.

Prezidentin çıxışının əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların qovuşduğu məkan olmasıdır. Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən ölkəmiz əsrlər boyu müxtəlif xalqların, dinlərin və ənənələrin qarşılıqlı təsirinə məruz qalmış, eyni zamanda, öz milli kimliyini qoruyub saxlamışdır.

Dövlət başçısının multikulturalizm, dini dözümlülük və etnik həmrəylik məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməsi Azərbaycan cəmiyyətinin daxili sabitliyinin mənəvi əsaslarını ön plana çıxarır. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, multikulturalizm sadəcə fərqli etnik və dini qrupların eyni ərazidə yaşaması demək deyil. Onun mahiyyəti həmin qrupların hüquq və azadlıqlarının qorunması, ictimai həyatda iştirak imkanlarının təmin edilməsi və qarşılıqlı hörmət mühitinin formalaşdırılması ilə müəyyən olunur.

Azərbaycanın bu sahədəki təcrübəsi ölkənin tarixi, coğrafi mövqeyi və ictimai inkişaf xüsusiyyətləri ilə sıx bağlıdır. Müxtəlif dini icmaların və etnik qrupların birgəyaşayış ənənələri cəmiyyətin mədəni zənginliyini formalaşdıran amillərdən biridir.

Prezidentin çıxışında bütün vətəndaşların Konstitusiya qarşısında bərabərliyinin vurğulanması milli birliyin hüquqi əsasını da ifadə edir. Müasir dövlətçilik baxımından milli həmrəylik yalnız emosional bağlılıqla deyil, hüquqi bərabərlik, vətəndaş məsuliyyəti və ortaq gələcəyə inamla möhkəmlənir.

Bu kontekstdə azərbaycançılıq ideyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycançılıq müxtəlif etnik mənsubiyyətə, dini inanca və mədəni ənənələrə malik insanların vahid dövlət və vətəndaşlıq məkanı ətrafında birləşməsini ifadə edən ümummilli ideya kimi təqdim olunur. Onun əsas mahiyyəti milli birliyi etnik və dini fərqliliklərin inkarı üzərində deyil, ümumi vətəndaşlıq məsuliyyəti və dövlətə bağlılıq üzərində qurmaqdır.

Azərbaycanın gələcək inkişafı baxımından bu yanaşmanın əhəmiyyəti böyükdür. Qloballaşma, informasiya müharibələri, sosial şəbəkələrdə yayılan manipulyativ məzmun və müxtəlif ideoloji təsirlər şəraitində cəmiyyətin daxili həmrəyliyinin qorunması milli təhlükəsizliyin mühüm komponentlərindən birinə çevrilir.

Prezident İlham Əliyevin nitqində Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin və milli kimliyinin qorunması məsələsi mühüm yer tutur. Dövlət başçısı müxtəlif tarixi siyasi sistemlər şəraitində Azərbaycan xalqının dilini, ənənələrini, mənəvi dəyərlərini və milli özünəməxsusluğunu qoruyub saxladığını vurğuladı.

Bu yanaşma müstəqillik anlayışının yalnız formal dövlət suverenliyi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Müstəqillik həm də xalqın öz tarixi inkişaf yolunu müəyyən etmək, milli maraqlarını qorumaq, gələcək prioritetlərini seçmək və öz siyasi taleyinə sahib çıxmaq imkanını ifadə edir.

Ölkə rəhbərinin çıxışında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası xüsusi yer tutdu. Dövlət başçısı uzun illər davam edən münaqişənin, beynəlxalq vasitəçilik səylərinin nəticəsiz qalmasının və Azərbaycanın öz suveren hüquqlarını müdafiə etməsinin siyasi-hüquqi tərəflərinə diqqət yetirdi.

Beynəlxalq hüquq dövlətlərin ərazi bütövlüyünü, suverenliyini və təhlükəsizliyini qorumaq üçün əsas normativ çərçivələrdən birini təşkil edir. Lakin hüquqi qərarların icrası üçün siyasi iradə, beynəlxalq əməkdaşlıq və işlək mexanizmlər tələb olunur. Bu mexanizmlər zəif olduqda beynəlxalq sənədlərin praktiki təsiri məhdudlaşa bilər.

Azərbaycanın 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində əldə etdiyi nəticələr və 2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror əməliyyatı dövlət başçısının təqdimatında ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə nəticələnən tarixi mərhələlər kimi qiymətləndirilir.

Bu hadisələrin Azərbaycan cəmiyyəti üçün mənası yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. Onlar milli yaddaş, tarixi ədalət, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı, azad edilmiş ərazilərin bərpası və ölkənin gələcək inkişafının yeni mərhələsi ilə əlaqəlidir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yenidənqurma və bərpa işləri, infrastrukturun yaradılması, yaşayış məntəqələrinin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının təşkili postmünaqişə dövrünün əsas istiqamətlərindəndir. Bu prosesin uzunmüddətli uğuru iqtisadi imkanlarla yanaşı, təhlükəsizlik, sosial xidmətlər, məşğulluq və dayanıqlı yaşayış şəraitinin təmin edilməsindən də asılıdır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının ən mühüm siyasi istiqamətlərindən biri beynəlxalq hüququn tətbiqində vahid yanaşmanın vacibliyi və ikili standartların qəbuledilməzliyidir.

Dövlət başçısı Azərbaycanın münaqişə dövründə üzləşdiyi problemləri beynəlxalq qərarların icrasındakı qeyri-bərabərlik məsələsi ilə əlaqələndirir. Onun fikrincə, beynəlxalq hüququn prinsipləri bütün dövlətlərə münasibətdə eyni qaydada tətbiq edilməlidir. Əks halda, beynəlxalq sistemə etimad zəifləyir, hüquqi normaların legitimliyi şübhə altına düşür və dövlətlər beynəlxalq institutların effektivliyinə daha az inanırlar.

Bu problem müasir beynəlxalq münasibətlərin fundamental ziddiyyətlərindən biridir. Beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti, təhlükəsizlik mexanizmləri və sanksiya siyasəti müxtəlif hallarda siyasi maraqların təsiri ilə bağlı müzakirələrə səbəb olur. Eyni xarakterli hadisələrə fərqli reaksiyalar verilməsi beynəlxalq ictimaiyyətdə ədalət və obyektivlik məsələlərini gündəmə gətirir.

Azərbaycanın mövqeyinin əsasını təşkil edən prinsip beynəlxalq hüququn seçici deyil, universal xarakter daşıması tələbidir. Bu yanaşmaya görə, dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizliyi siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq qorunmalıdır.

İkili standartlarla mübarizə, eyni zamanda, qarşılıqlı məsuliyyət tələb edir. Beynəlxalq münasibətlərdə hər bir dövlətin davranışı hüquqi prinsiplər, beynəlxalq öhdəliklər və dinc yanaşı yaşamaq normaları çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Belə yanaşma beynəlxalq sistemdə etimadın güclənməsinə və münaqişələrin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

Prezidentin çıxışında başqa dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə edilməməsi və müstəqil dövlətlərə münasibətdə hörmət prinsipinin vurğulanması da bu məntiqin davamıdır. Suverenliyə hörmət dövlətlərin bərabərhüquqlu münasibətlərinin əsas şərtlərindən biridir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın müharibədən sonra sülh təşəbbüsü ilə çıxış etməsi xüsusi vurğulandı. Bu yanaşma hərbi nəticələrin siyasi həllə çevrilməsi və uzunmüddətli regional sabitliyin yaradılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Dövlət başçısının müharibənin davam etdirilməsinin deyil, müəyyən mərhələdə dayanaraq sülhə üstünlük verilməsinin vacibliyini vurğulaması siyasi qərarvermədə strateji məsuliyyət məsələsini gündəmə gətirir.

Bu baxımdan Azərbaycanın təcrübəsi müharibədən sonrakı diplomatiyanın, sülh sazişlərinin hazırlanmasının və regional əməkdaşlıq imkanlarının təhlili üçün əhəmiyyətlidir. Bununla belə, hər bir münaqişənin tarixi, hüquqi və geosiyasi xüsusiyyətləri fərqli olduğundan bir ölkənin təcrübəsi digər münaqişələrə mexaniki şəkildə tətbiq edilə bilməz. Əsas məsələ konkret təcrübədən əldə edilən dərsləri müəyyənləşdirmək və onları müvafiq şəraitə uyğunlaşdırmaqdır.

Çıxışda Ermənistanla sülh sazişi layihəsinin 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda paraflanmasına istinad edilməsi Azərbaycanın sülh prosesinə verdiyi siyasi əhəmiyyətin göstəricisi idi. Burada mühüm hüquqi fərqi də nəzərə almaq lazımdır: sazişin paraflanması mətnin razılaşdırıldığını göstərir, lakin sənədin imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə eyni hüquqi mərhələ deyil.

Sülh prosesinin uğuru yalnız sənədlərin hazırlanmasından deyil, onların müddəalarının həyata keçirilməsindən, qarşılıqlı öhdəliklərə əməl edilməsindən və cəmiyyətlər arasında davamlı etimadın formalaşdırılmasından asılıdır.

Bu səbəbdən sülhün möhkəmləndirilməsi siyasi rəhbərliklə yanaşı, diplomatik institutların, iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmlərinin və ictimai dialoq platformalarının fəaliyyətini də tələb edir.

Prezidentin çıxışında Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan roluna dair təqdim etdiyi faktlar ölkənin xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini əks etdirir. Çin və ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq formatlarının yaradılması, Avropa İttifaqına üzv dövlətlərlə əməkdaşlıq, İslam dünyası ilə əlaqələr və müxtəlif regional təşkilatlarda fəal iştirak Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasətinin mühüm elementləridir.

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin manevr imkanları onların iqtisadi potensialı, coğrafi mövqeyi, siyasi etibarlılığı və müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əlaqələr qurmaq bacarığı ilə müəyyən olunur.

Azərbaycanın xarici siyasət modelinin mühüm xüsusiyyəti müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətləri paralel inkişaf etdirmək cəhdidir. Çinlə iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq, ABŞ ilə strateji dialoq, Avropa dövlətləri ilə əlaqələr və İslam dünyası ilə münasibətlər ölkənin beynəlxalq fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.

Bu siyasətin əsas məqsədlərindən biri milli maraqların qorunması, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi, təhlükəsizlik mühitinin möhkəmləndirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq qərarların hazırlanmasında iştirak imkanlarının artırılmasıdır.

Prezidentin 2027-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə, 2028-ci ildə isə Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə Görüşünə Bakının ev sahibliyi edəcəyini vurğulaması Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər üçün platforma roluna diqqət çəkir. Bu cür tədbirlər ölkəyə siyasi dialoqun təşkili, müxtəlif dövlətlər arasında təmasların genişləndirilməsi və diplomatik əlaqələrin inkişafı baxımından imkanlar yaradır.