Alimlərin araşdırmalarına görə, meymunlar münaqişədən sonra sosial münasibətləri insanlardan daha sürətli bərpa edə bilirlər. Tədqiqatçılar bunun əsas səbəblərindən birinin insanların mübahisə zamanı öz haqlı olduğunu sübut etməyə və “üzünü qorumağa” daha çox diqqət yetirməsi olduğunu bildirirlər.

Primatoloqlar uzun illərdir müxtəlif meymun növlərinin münaqişələrdən sonra davranışlarını müşahidə edirlər. Müşahidələr göstərir ki, heyvanlar mübahisədən sonra yenidən bir-biri ilə əlaqə qurur, qarşı tərəfi sakitləşdirir və münasibətləri bərpa etməyə yönəlmiş davranış nümayiş etdirirlər.

Alimlərin fikrincə, birgə əməkdaşlıqdan ciddi şəkildə asılı olan primatlar üçün qrup daxilində sosial əlaqələrin qorunması həyati əhəmiyyət daşıyır.

İnsanlarda isə münaqişələr daha mürəkkəb ola bilər. Onlar ideologiya, qanunlar, təşkilati qaydalar, hakimiyyət və resursların bölüşdürülməsi kimi məsələlərlə bağlı yarana bilər. Bununla belə, primatların davranışı mühüm bir məqamı göstərir: mübahisəni həll etmək münasibətlərin bərpa edilməsi demək deyil.

İnsanlar niyə münasibətləri bərpa etməkdə çətinlik çəkir?
Tədqiqatçılar insanların münaqişədən sonra barışmasına mane ola biləcək bir neçə amil müəyyənləşdirirlər.

İlk növbədə, mübahisə insanın özünə hörmətinə və kimlik hissinə toxuna bilər. İnsan fikir ayrılığını şəxsiyyətinə verilən qiymət kimi qəbul etdikdə, konkret məsələ ilə bağlı müzakirə tədricən “kimin haqlı olduğu” uğrunda mübarizəyə çevrilir.

Digər amil münaqişəni gizlətmək istəyidir. İnsanlar bəzən zəif və ya səhv görünməmək üçün problemləri başqalarının yanında müzakirə etməkdən çəkinirlər. Nəticədə qrupun digər üzvləri münaqişənin konstruktiv şəkildə həll edilməsini müşahidə edə və bundan nəticə çıxara bilmirlər.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, ümumi qaydalara və bütün qrupun fəaliyyətinə təsir edən münaqişələrin açıq müzakirəsi faydalı ola bilər. Şəxsi fikir ayrılıqlarında isə əvvəlcə tərəflərin təkbətək danışması daha məqsədəuyğun hesab olunur. Çünki kənar şəxslərin iştirakı tərəflərdə “üzünü qorumaq” istəyini gücləndirə bilər.

Nəticə ilə münasibətlər arasında balans
Alimlərin diqqət çəkdiyi digər məqam isə insanların çox vaxt münaqişənin nəticəsinə münasibətlərin özündən daha çox əhəmiyyət verməsidir.

Müasir təşkilatlarda işin nəticəsini ölçmək nisbətən asandır: tapşırıq yerinə yetirilibmi, məqsədə çatılıbmı və qərar qəbul edilibmi. Lakin komanda üzvləri arasındakı münasibətlərin vəziyyətini ölçmək daha çətindir.

Bu səbəbdən komanda müəyyən tapşırığı uğurla başa çatdıra, eyni zamanda daxilən daha az həmrəy vəziyyətə düşə bilər. İnsanlar arasında gərginlik davam edərsə, bunun nəticələri sonradan, xüsusilə böhran zamanı üzə çıxa bilər. Belə məqamlarda isə qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq xüsusilə vacibdir.

Meymunların davranışı burada fərqli nümunə təqdim edir. Onlar münaqişədən sonra birbaşa sosial əlaqəni bərpa etməyə çalışırlar. İnsanlar isə bəzən formal razılaşmanı münaqişənin tam başa çatması kimi qəbul edirlər.

Lakin tərəflərdən biri özünü alçaldılmış və ya məğlub hiss edirsə, münaqişə münasibətlər səviyyəsində davam edə bilər.

Tədqiqatçılar həmçinin mədəniyyətin bu prosesə təsir etdiyini qeyd edirlər. Daha kollektivist cəmiyyətlərdə münaqişələrin həlli zamanı münasibətlərin qorunmasına və qarşı tərəfin ictimai şəkildə alçaldılmamasına daha çox diqqət yetirilə bilər. Fərdiyyətçi mədəniyyətlərdə isə şəxsi mövqenin və müstəqilliyin müdafiəsi daha böyük rol oynaya bilər.

Bu səbəbdən ciddi mübahisədən sonra əsas sual yalnız “Kim haqlıdır?” və ya “Hansı qərarı qəbul etdik?” olmamalıdır. Daha vacib suallardan biri də budur: qəbul etdiyimiz qərardan sonra birlikdə işləməyə və əməkdaşlıq etməyə davam edə biləcəyikmi?

Alimlərin fikrincə, münaqişənin həlli bir neçə dəqiqə çəkə bilər, lakin etimadın və münasibətlərin bərpası daha çox vaxt tələb edir.