Yaxın Şərqdə elan olunan hər bir atəşkəs son illərdə təkcə humanitar nəfəs dərmək imkanı kimi deyil, həm də yeni hərbi-siyasi hesablaşmanın başlanğıcı kimi oxunur. ABŞ ilə İran arasında əldə olunduğu bildirilən müvəqqəti razılaşma da bu baxımdan istisna deyil. ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin keçmiş əməliyyatçısı Philip Giraldinin çıxışı, bölgədə baş verənləri sadəcə diplomatik proses kimi deyil, daha geniş geosiyasi planın elementi kimi qiymətləndirməyə əsas verən sərt tezislər irəli sürür.

Giraldiyə görə, Vaşinqton və Təl-Əvivin elan etdiyi müvəqqəti atəşkəs əslində müharibəni dayandırmaq üçün yox, İsrail ordusuna yeni əməliyyat sahələri açmaq üçün düşünülmüş taktiki addımdır. Bu yanaşma, xüsusilə Livan istiqamətində artan hərbi aktivlik fonunda diqqət çəkir. Əgər bu iddia doğru qəbul olunarsa, onda “atəşkəs” anlayışı burada klassik diplomatik mənasını itirir və hərbi pauzaya çevrilir.

Məsələnin ən həssas tərəfi ondan ibarətdir ki, Yaxın Şərqdə atəşkəs anlayışı artıq etimad doğuran siyasi mexanizm kimi yox, tərəflərin yenidən mövqe toplamaq üçün istifadə etdiyi vasitə kimi görünür. Giraldinin əsas tezisi də məhz budur. Müharibə ABŞ və İsrail üçün arzu olunan templə getmədiyi üçün tərəflər zaman qazanmağa çalışır, bundan sonra isə əməliyyatların yeni mərhələsi başlayır.

Bu yanaşmanın siyasi nəticələri kifayət qədər ağırdır. Birincisi, belə bir ssenari diplomatiyanın özünə zərbə vurur. Çünki ictimaiyyətə “gərginliyin azaldılması” kimi təqdim olunan proses əslində başqa cəbhədə eskalasiyaya xidmət edirsə, bu, beynəlxalq vasitəçiliyə və rəsmi bəyanatlara inamı azaldır. İkincisi, bölgədəki vəziyyət üçün mesaj aydındır, yəni masa arxasında verilən təminatlar sahədə real təhlükəsizlik yaratmır.

Giraldi Donald Trampın ritorikasını da ayrıca təhlükə mənbəyi kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, İranın sivilizasiyasını məhv etməyə yönəlmiş təhdid dili yalnız hərbi güc nümayişi deyil, həm də siyasi və mənəvi sərhədlərin aşılmasıdır. Burada diqqət çəkən məqam Trampın sərt üslubunun təkcə daxili auditoriyaya hesablanmış populist ritorika kimi deyil, real güc tətbiqi ehtimalını artıran siqnal kimi təqdim edilməsidir.

Əslində, Yaxın Şərq böhranlarında dilin özü də silaha çevrilir. Liderlərin ifadələri yalnız mövqe açıqlamır, eyni zamanda qarşı tərəfin cavab davranışını formalaşdırır. Nüvə gücünə malik bir dövlətin rəhbərinin “məhv etmə” ritorikasına yaxınlaşan açıqlamaları, istər-istəməz daha sərt təhlükəsizlik hesablamalarına sövq edir. Bu isə yanlış hesablama riskini artırır.

Giraldi çıxışında Vaşinqtonun qərarvermə mexanizminə dair daha dərin ittiham da irəli sürür. Onun fikrincə, ABŞ administrasiyası öz kəşfiyyat strukturlarından daha çox İsrailin təqdim etdiyi məlumat və siyasi çərçivəyə etibar edir. Əgər belədirsə, məsələ artıq iki müttəfiq arasındakı koordinasiyadan çıxaraq, ABŞ xarici siyasətinin müstəqilliyi sualına çevrilir. Bu iddia, uzun illərdir müzakirə olunan “ABŞ Yaxın Şərq siyasətini özü müəyyən edir, yoxsa İsrail təhlükəsizlik prioritetləri ilə uzlaşdırır?” sualını yenidən gündəmə gətirir.

Burada daha bir mühüm məqam var. ABŞ daxilində siyasi institutların reaksiyasızlığı Giraldinin çıxışında xüsusi vurğulanır. Onun fikrincə, həm Konqresdə, həm də Respublikaçılar daxilində ciddi etirazın olmaması, Trampın sərt xəttini daha da rahatlaşdırır. Bu, Amerika demokratiyası baxımından da ayrıca müzakirə mövzusudur. Çünki xarici siyasətdə sərt qərarların qarşısını yalnız beynəlxalq hüquq yox, daxili siyasi əks-çəki mexanizmləri də almalıdır.

Livan məsələsi isə bu təhlilin mərkəzi halqasıdır. Giraldinin fikrincə, müvəqqəti sakitlikdən istifadə edilərək diqqət Hizbullaha və Livan cəbhəsinə yönəldilir. Bu, İsrailin çoxcəbhəli təhlükəsizlik strategiyasının davamı kimi görünə bilər. Qəzza, Suriya və Livan arasında hərbi təzyiqin bölüşdürülməsi Təl-Əviv üçün taktiki üstünlük versə də, region üçün ümumi qeyri-sabitliyi dərinləşdirir. Çünki bir cəbhədə “atəşkəs” başqa cəbhədə “əməliyyat pəncərəsi”nə çevrilirsə, münaqişə faktiki olaraq bitmir, sadəcə yer dəyişir.

Bu mənzərədə əsas nəticə belədir: Yaxın Şərqdə müvəqqəti razılaşmaların mahiyyətini rəsmi bəyanatlardan çox, onların ardınca baş verən hərbi hərəkətlər müəyyən edir. Əgər atəşkəsdən dərhal sonra yeni bombardmanlar, yeni hədəflər və yeni hərbi toparlanma müşahidə olunursa, onda proses sülhə yox, münaqişənin növbəti mərhələsinə xidmət edir.

Giraldinin çıxışı emosional və sərt siyasi ittihamlarla zəngin olsa da, onun səsləndirdiyi əsas sual kifayət qədər ciddidir: Yaxın Şərqdə diplomatiya doğrudanmı münaqişəni dayandırmaq üçün işləyir, yoxsa yalnız müharibənin ritmini tənzimləyir? Bugünkü mənzərə göstərir ki, bölgədə “atəşkəs” ifadəsi getdikcə daha çox sülh və sabitlik yox, taktiki fasilə anlamı qazanır.

Nəticə etibarilə, Vaşinqton-Təl-Əviv xəttində formalaşan bu siyasət bölgədə gərginliyi azaltmaq əvəzinə, onu daha idarəolunmaz hala gətirə bilər. Ən böyük risk isə odur ki, taktiki hesablarla qurulan belə fasilələr bir gün strateji fəlakətə çevrilsin.