Akademik İbrahim Cəfərov

2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda həyata keçirilən antiterror əməliyyatı Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin hərbi-siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

Əməliyyatın əsas nəticəsi yalnız hərbi üstünlüyün nümayiş etdirilməsi ilə məhdudlaşmadı. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün faktiki bərpası istiqamətində əldə edilmiş nəticə 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində təmin olunması ilə tamamlandı. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü ildə imzaladığı sərəncamla sentyabrın 20-nin Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsi də bu hadisəyə verilən siyasi-hüquqi əhəmiyyəti göstərir.


Antiterror əməliyyatını düzgün qiymətləndirmək üçün onun yaranmasına səbəb olan proseslərə nəzər salmaq vacibdir. 2020-ci ilin noyabrında əldə edilmiş üçtərəfli Bəyanatdan sonra bölgədə yeni təhlükəsizlik reallığı formalaşmışdı. Lakin 2023-cü ilin sentyabrına qədər Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu və qeyri-qanuni silahlı birləşmələrin fəaliyyətinin davam etməsi Azərbaycan üçün təhlükəsizlik problemi olaraq qalırdı. Azərbaycan tərəfi həmin dövrdə bölgədə hərbi təxribatların, minalanmanın və qanunsuz silahlı fəaliyyətin davam etdiyini bildirirdi.


19 sentyabr 2023-cü ildə baş vermiş mina partlayışları və Azərbaycan hərbçiləri ilə polis əməkdaşlarının həlak olması hadisələrin sürətlə hərbi mərhələyə keçməsinə səbəb oldu. Azərbaycan Prezidentinin həmin gün ABŞ Dövlət katibi ilə telefon danışığında verdiyi məlumata görə, mina hadisəsi nəticəsində Azərbaycan vətəndaşları həlak olmuş, daha sonra Azərbaycan mövqeləri minaatanlardan və müxtəlif çaplı atıcı silahlardan atəşə tutulmuşdu.


Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi əməliyyatın məqsədini genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölgədən çıxarılması, onların hərbi infrastrukturunun zərərsizləşdirilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi kimi açıqlamışdı. Nazirlik həmçinin əməliyyat zamanı yalnız hərbi obyektlərin hədəf alındığını, mülki əhalinin və mülki infrastrukturların qorunmasına xüsusi diqqət yetirildiyini bildirmişdi.


Burada əməliyyatın hərbi xarakteri ilə yanaşı, onun siyasi məzmunu da diqqət çəkir. 2020-ci ildən sonra Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri ərazi bütövlüyünün bərpasından əlavə, həmin ərazilərdə dövlət hakimiyyətinin və hüquqi idarəetmənin tam təmin edilməsi idi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən əməliyyat nəticəsində separatçı silahlı strukturların fəaliyyətinə son qoyulması bu baxımdan əvvəlki mərhələdən fərqli nəticə yaratdı. Əgər 2020-ci il müharibəsi işğal olunmuş ərazilərin böyük hissəsinin azad edilməsini təmin etmişdisə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Azərbaycanın Qarabağ üzərində faktiki dövlət nəzarətinin tam formalaşması ilə nəticələndi.

Əməliyyatın qısa müddətdə başa çatması isə ayrıca hərbi-strateji təhlil mövzusudur. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, antiterror tədbirləri 23 saat 43 dəqiqə davam edib və sentyabrın 20-də saat 13:00-da atəşin dayandırılması barədə razılaşma əldə olunub.

Bu nəticə Azərbaycan Ordusunun kəşfiyyat, koordinasiya, yüksək dəqiqlikli silah sistemləri və müxtəlif qoşun növlərinin qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının əhəmiyyətini ortaya qoydu.

Əməliyyatın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun məhdud zaman çərçivəsində konkret hərbi məqsədlərə yönəldilməsi idi. Müdafiə Nazirliyinin həmin dövrdə yaydığı məlumatlarda hərbi mövqelərin, artilleriya qurğularının, zirehli texnikanın, radio-elektron mübarizə vasitələrinin və digər hərbi təyinatlı obyektlərin sıradan çıxarıldığı bildirilirdi.

Bu, əməliyyatın genişmiqyaslı quru müharibəsinə çevrilmədən əsas hərbi infrastruktura qarşı yönəldildiyini göstərən mühüm faktorlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Bununla yanaşı, antiterror əməliyyatının humanitar aspekti də ayrıca araşdırılmalıdır. Əməliyyatın gedişində Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi mülki əhalinin təhlükəsizliyi üçün humanitar dəhlizlərin və qəbul məntəqələrinin yaradıldığını, qadınlara, uşaqlara, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə və xəstələrə yardım göstərilməsinin nəzərdə tutulduğunu açıqlamışdı.

Bu yanaşma müasir hərbi əməliyyatların yalnız taktiki nəticələrlə deyil, mülki əhalinin qorunması və beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinə münasibət baxımından da qiymətləndirilməsinin vacibliyini göstərir.

Antiterror əməliyyatının nəticələrindən biri də uzun illər davam edən separatçı idarəetmə modelinin sona çatması oldu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında 19–20 sentyabr əməliyyatının nəticəsində dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi qeyd olunur.

Bu hadisə Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından təkcə hərbi qələbə deyil, həm də ərazi üzərində vahid hüquqi-siyasi idarəetmənin bərqərar olması mərhələsi kimi xarakterizə olunur.

Bu baxımdan 2023-cü ilin sentyabr hadisələrini 2020-ci il Vətən müharibəsindən ayrı qiymətləndirmək düzgün olmaz. 2020-ci il Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ idisə, 2023-cü il həmin prosesin dövlət suverenliyi və konstitusiya quruluşunun bütün ölkə ərazisində təmin olunması istiqamətində tamamlayıcı mərhələsi oldu. Prezidentin rəsmi mövqeyinə əsasən, 2023-cü ilin nəticəsi Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası kimi təqdim edilir.

Digər mühüm məsələ isə hərbi nəticədən sonra qarşıya çıxan siyasi və sosial vəzifələrdir. Dövlət suverenliyinin bərpası son məqsəd olmaqla yanaşı, yeni idarəetmə mərhələsinin başlanğıcını da ifadə edir. Qarabağda infrastrukturun qurulması, əhalinin məskunlaşdırılması, sosial xidmətlərin təşkili, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və bölgənin ölkənin vahid hüquqi-iqtisadi sisteminə inteqrasiyası uzunmüddətli proseslərdir. Buna görə antiterror əməliyyatının tarixi əhəmiyyətini yalnız onun 23 saat ərzində əldə etdiyi hərbi nəticə ilə deyil, sonrakı dövlət quruculuğu prosesi ilə birlikdə təhlil etmək daha geniş elmi mənzərə yaradır.

Nəticə etibarilə, 19–20 sentyabr 2023-cü il antiterror əməliyyatı Azərbaycan dövlətçiliyinin son üç onillikdə keçdiyi mürəkkəb mərhələnin mühüm yekunlarından biri oldu. Əməliyyatın nəticələri 2020-ci ildən sonra formalaşmış yeni hərbi-siyasi reallığı tamamladı və Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət suverenliyinin tam həyata keçirilməsinə şərait yaratdı.

Bu hadisənin əsas tarixi əhəmiyyəti hərbi əməliyyatın qısa müddətdə başa çatmasından daha genişdir: söhbət ərazi bütövlüyünün bərpasından dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsinə, oradan isə postmünaqişə quruculuğu mərhələsinə keçiddən gedir. Müasir Azərbaycan tarixində 19–20 sentyabr hadisələrinin elmi araşdırılması məhz bu ardıcıllıq ərazi bütövlüyü, suverenlik, konstitusiya quruluşu və postmünaqişə dövlət quruculuğu kontekstində aparıldıqda daha dolğun nəticə verir.