Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı uşaqların və yeniyetmələrin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Sosial şəbəkələr ünsiyyət, məlumat əldə etmək və özünüifadə imkanları yaratsa da, eyni zamanda uşaqlar üçün müxtəlif risklər də formalaşdırır. Məhz bu səbəbdən sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi dünyanın bir çox ölkəsində dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Hazırda müzakirə olunan qanun layihəsi də məhz uşaqların rəqəmsal mühitdə müdafiəsinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Layihədə nəzərdə tutulan yeniliklər həm valideynlərin, həm sosial şəbəkə platformalarının, həm də dövlət qurumlarının məsuliyyətini artırmağa yönəlib.

Qanun layihəsinə əsasən, 16 yaşına çatmamış şəxslərin müəyyən ediləcək sosial şəbəkələrdə hesab açması mümkün olmayacaq. Bu yanaşma uşaqların erkən yaşlarda zərərli məzmun, kibertəzyiq, fırıldaqçılıq və müxtəlif manipulyativ təsirlərdən qorunmasına hesablanıb. Beynəlxalq təcrübədə də bu istiqamətdə oxşar addımların atıldığını müşahidə edirik.

16–18 yaş arası yeniyetmələr üçün isə daha balanslı mexanizm təklif olunur. Onlar sosial şəbəkələrdən istifadə edə biləcəklər, lakin bunun üçün valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı tələb olunacaq. Bu yanaşma həm yeniyetmələrin rəqəmsal hüquqlarını qoruyur, həm də ailələrin prosesdə iştirakını təmin edir.

Layihənin mühüm tərəflərindən biri valideyn nəzarətinin hüquqi əsaslarının yaradılmasıdır. Valideynlər övladlarının sosial şəbəkələrdən istifadə müddətini tənzimləmək, onların qarşısına çıxan məzmunlara nəzarət etmək və reklam məhdudiyyətləri tətbiq etmək imkanı əldə edəcəklər. Bu, ailələrin uşaqların rəqəmsal davranışına daha yaxından nəzarət etməsinə şərait yaradacaq.

Qanun layihəsində sosial şəbəkə platformalarının üzərinə də ciddi öhdəliklər qoyulur. Platformalar istifadəçilərin yaşını yoxlamalı, 16 yaşdan kiçik şəxslərin qeydiyyatının qarşısını almalı, şübhəli hallarda yaşı yenidən müəyyən etməli və qanun pozuntusu aşkarlanarsa hesabların fəaliyyətini məhdudlaşdırmalıdırlar. Bununla yanaşı, yeniyetmələr üçün xüsusi məxfilik rejimi tətbiq edilməli, geolokasiya məlumatlarının paylaşılması məhdudlaşdırılmalı və uşaqlar asılılıq yaradan məzmunlardan qorunmalıdır.

Xüsusi diqqət çəkən məsələlərdən biri də platformalarda yayılan təhlükəli məzmunla bağlıdır. Əgər uşaqların həyatı, sağlamlığı və ya hüquqları üçün risk yaradan material aşkarlanarsa, sosial şəbəkə operatorları ən gec 24 saat ərzində tədbir görməli olacaqlar. Bu tələb internet məkanında uşaqların müdafiəsinin operativ mexanizmlərlə təmin edilməsinə xidmət edir.

Layihədə nəzərdə tutulan "silinmək hüququ" da mühüm yeniliklərdən biridir. Yetkinlik yaşına çatmış şəxslər və ya onların qanuni nümayəndələri əvvəllər paylaşılmış materialların və şəxsi məlumatların silinməsini tələb edə biləcəklər. Bu norma insanların rəqəmsal izlərinin idarə olunması baxımından mühüm hüquqi təminat hesab olunur.

Uşaqların şəxsi məlumatlarının qorunması məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaşın yoxlanılması üçün əldə edilən məlumatların saxlanılması, reklam məqsədilə istifadəsi və ya üçüncü şəxslərə ötürülməsi qadağan edilir. Yaş təsdiqləndikdən sonra həmin məlumatların silinməsi tələb olunur ki, bu da şəxsi məlumatların təhlükəsizliyini artırır.

Qanun layihəsində tələbləri pozan platformalar üçün kifayət qədər ciddi maliyyə sanksiyaları nəzərdə tutulub. Cərimələrin məbləği on minlərlə manat təşkil edir və təkrar pozuntular zamanı daha da artırılır. Bundan əlavə, qanunvericiliyə əməl etməyən platformalara reklam qadağaları, internet trafikinin mərhələli şəkildə azaldılması və digər məhdudlaşdırıcı tədbirlər tətbiq oluna bilər.

Ümumilikdə, qanun layihəsinin əsas məqsədi uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, onların zərərli məzmundan qorunması və sosial şəbəkələrin məsuliyyətinin artırılmasıdır. Müasir dövrdə uşaqların təhlükəsiz internet mühitində böyüməsi dövlət, ailə və texnologiya şirkətlərinin ortaq məsuliyyətidir. Təklif olunan dəyişikliklər də məhz bu məqsədə xidmət edən mühüm hüquqi mexanizmlərin formalaşdırılmasına uyğundur.