Məşhur Məmmədov,
Millət vəkili

Bu gün 2027-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi Milli Məclisə təqdim olunub. Gəlirlər 39,254 milyard manat, xərclər isə 42,4 milyard manat nəzərdə tutulur.

Dövlət büdcəsi gəlir və xərc cədvəli yox, dövlətin qarşıdakı bir il üçün iqtisadi fəlsəfəsini, prioritetlərini və cəmiyyət qarşısında götürdüyü öhdəlikləri ifadə edən əsas sənədlərdən biridir. Bu mənada 2027-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsinin Milli Məclisə təqdim olunması maliyyə göstəricilərinin açıqlanması ilə yanaşı, Azərbaycanın iqtisadi inkişafının növbəti mərhələsi barədə düşünmək üçün də mühüm imkandır.

Təqdim olunan layihəyə əsasən, 2027-ci ildə dövlət büdcəsinin gəlirlərinin 39 milyard 254 milyon manat, xərclərinin isə 42 milyard 400 milyon manat olması proqnozlaşdırılır. Beləliklə, büdcə kəsiri 3 milyard 146 milyon manat təşkil edəcək. Kəsirin özəlləşdirmədən və digər daxilolmalardan, daxili və xarici borclanmadan, eləcə də növbəti ilin əvvəlində vahid xəzinə hesabında formalaşacaq sərbəst qalıqdan maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu rəqəmlərin hər biri ayrıca müzakirə predmetidir. Lakin məncə, əsas sual başqa yerdədir: Azərbaycan 42,4 milyard manatlıq dövlət xərclərini gələcəkdə daha yüksək iqtisadi və sosial nəticəyə necə çevirəcək?

İqtisadi siyasətin müəyyən mərhələsində dövlət üçün əsas məsələ maliyyə imkanlarının genişləndirilməsi olur. Azərbaycan bu mərhələni artıq böyük ölçüdə keçib. Bu gün qarşımızda duran daha mürəkkəb məsələ həmin maliyyə imkanlarının keyfiyyətli nəticəyə çevrilməsidir.

Başqa sözlə, büdcə siyasətinin yeni mərhələsində “nə qədər xərclədik?” sualından daha çox “xərclədiyimiz hər manat nə qədər əlavə dəyər yaratdı?” sualına cavab verməliyik.

Bu, həm dövlət investisiyalarına, həm sosial xərclərə, həm səhiyyəyə, həm təhsilə, həm də regionların inkişafına aiddir.

Məsələn, bir yolun tikintisini yalnız həmin yolun dəyəri ilə ölçmək düzgün deyil. Əsas sual həmin yolun regionun logistikasına, sahibkarlığına, məşğulluğuna və investisiya cəlbediciliyinə nə qədər təsir göstərməsidir. Eyni yanaşma məktəb, xəstəxana, sənaye parkı, rəqəmsal infrastruktur və digər dövlət layihələri üçün də keçərlidir.

Dövlət büdcəsinin iqtisadi fəlsəfəsi məhz buradan başlayır: xərci nəticəyə, nəticəni isə davamlı iqtisadi artıma çevirmək.

Neft gəlirlərinin çəkisinin azalması strateji dəyişiklikdir. 2027-ci il büdcəsi ilə bağlı ən mühüm məqamlardan biri Azərbaycanın gəlir strukturunda qeyri-neft sektorunun rolunun daha da artmasıdır.

Əvvəlki proqnozlara əsasən, 2026-cı ildə dövlət büdcəsi gəlirlərinin 57,4 faizi qeyri-neft-qaz sektorunun, 42,6 faizi isə neft-qaz sektorunun payına düşürdü. 2027-ci ildə qeyri-neft-qaz sektorunun payının 60,5 faizə yüksələcəyi, neft-qaz sektorunun payının isə 39,5 faizə enəcəyi gözlənilir. Bu, sadəcə statistik dəyişiklik deyil. Bu rəqəmlərin arxasında Azərbaycan iqtisadiyyatının son illərdə keçdiyi transformasiyanın mühüm göstəricisi dayanır. Dövlət maliyyəsinin neft gəlirlərindən asılılığının azalması uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlıq baxımından müsbət tendensiyadır.

Lakin burada da özümüzə rahatlıq verməməliyik. Qeyri-neft gəlirlərinin artması yalnız büdcəyə daha çox vergi daxil olması demək olmamalıdır. Əsl hədəf ölkədə daha çox məhsul istehsal edən, daha çox ixrac edən, daha çox əlavə dəyər yaradan və daha çox yüksək məhsuldarlıqlı iş yeri formalaşdıran özəl sektorun genişlənməsidir.
Çünki davamlı büdcə gəlirinin ən sağlam mənbəyi davamlı iqtisadi fəaliyyətdir.

2027-ci il büdcə layihəsində əlavə dəyər vergisi üzrə 9 milyard 386 milyon manat, hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi üzrə 6 milyard 983 milyon manat, fiziki şəxslərin gəlir vergisi üzrə isə 3 milyard 70 milyon manat daxilolma proqnozlaşdırılır. Eyni zamanda dövlət büdcəsinə müvafiq transfertin yuxarı həddi 11,9 milyard manat müəyyən edilir.
Bu rəqəmlər vergi bazasının genişlənməsinin əhəmiyyətini bir daha göstərir.

Amma vergi gəlirlərinin artımını yalnız fiskal göstərici kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Vergi bazasının genişlənməsi iqtisadiyyatın leqallaşması, rəqəmsallaşması, uçotun yaxşılaşması və iqtisadi fəaliyyətin şəffaflaşması ilə paralel getməlidir.
Bizim məqsədimiz sahibkarın daha çox vergi ödəməsi deyil, daha çox sahibkarın, daha çox müəssisənin və daha çox iqtisadi fəaliyyətin formal iqtisadiyyata daxil olmasıdır. Bu fərq çox vacibdir. Çünki iqtisadi artımı yalnız mövcud vergi ödəyicilərinin üzərinə əlavə yük qoymaqla təmin etmək mümkün deyil. Davamlı fiskal gəlir üçün iqtisadi bazanın özü böyüməlidir.

2027-ci il büdcəsinin gəlirləri ilə xərcləri arasında 3 milyard 146 milyon manat fərq yaranır. Büdcə kəsiri öz-özlüyündə mənfi hadisə deyil. Dünyanın inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarında da dövlətlər müəyyən dövrlərdə iqtisadi artımı, infrastruktur layihələrini və strateji investisiyaları maliyyələşdirmək üçün kəsirli büdcə siyasətindən istifadə edirlər. Əsas məsələ kəsirin nəyə görə yarandığı və necə maliyyələşdirildiyidir.

Əgər borclanma və digər maliyyələşmə mənbələri məhsuldarlığı artıran, gələcəkdə iqtisadi gəlir yaradan layihələrə yönəlirsə, bu, iqtisadi siyasətin alətinə çevrilə bilər. Əksinə, borclanma yalnız cari istehlakı maliyyələşdirmək üçün istifadə edilirsə, gələcək nəsillərin üzərinə əlavə yük yarada bilər.

Ona görə də büdcə kəsirinə münasibətdə əsas prinsip kəsirin ölçüsündən daha vacib onun iqtisadi keyfiyyətinin olması və sosial dövlətin əsas ölçüsünün vətəndaşın həyatındakı dəyişiklik olmasıdır.

Dövlət büdcəsinin ən mühüm istiqamətlərindən biri, şübhəsiz, sosial siyasətdir.

2027-ci ildə İcbari Tibbi Sığorta Fonduna dövlət büdcəsindən 1,1 milyard manat ayrılması nəzərdə tutulur ki, bu da 2026-cı ilin göstəricisi ilə müqayisədə 22 faizdən çox artım deməkdir. Bu artım sosial dövlət siyasətinin maliyyə təminatı baxımından mühüm addımdır.

Amma burada da ölçü yalnız ayrılan vəsait olmamalıdır. Səhiyyəyə daha çox pul ayırmaq vacibdir. Daha vacib olan həmin vəsaitin nəticəsində vətəndaşın səhiyyə xidmətinə çıxışının yaxşılaşması, tibbi xidmətin keyfiyyətinin yüksəlməsi və ailələrin səhiyyə xərcləri səbəbindən maliyyə çətinliyi ilə daha az üzləşməsidir.

Eyni məntiq təhsil, sosial müdafiə və digər sahələr üçün də keçərlidir. Sosial siyasətin uğuru xərclənən vəsaitlə deyil, insan həyatında yaratdığı dəyişikliklə ölçülməlidir.

2027-ci il büdcə layihəsində diqqət çəkən məqamlardan biri də bütün şəhər və rayonların öz xərclərini yerli gəlirlər hesabına qarşılaya bilməsinin nəzərdə tutulmasıdır. Layihəyə görə, 67 şəhər və rayonun heç birinin dövlət büdcəsindən maliyyə yardımı almayacağı gözlənilir.
Bu istiqamət çox ciddi perspektiv vəd edir.

Çünki regional inkişaf yalnız dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərin həcmi ilə təmin edilə bilməz. Regionun iqtisadi potensialı işləməlidir.

Rayonda sahibkarlıq inkişaf edirsə, yeni müəssisələr yaranırsa, turizm, kənd təsərrüfatı, emal sənayesi və xidmət sektoru böyüyürsə, bunun nəticəsində yerli büdcənin gəlirləri də artır.
Beləliklə, dövlətin regiona ayırdığı vəsait tədricən yardım xarakterindən investisiya xarakterinə keçməlidir.

Azərbaycanın növbəti iqtisadi mərhələsində əsas hədəflərdən biri məhz budur, regionları büdcə vəsaitinin istehlakçısından iqtisadi dəyərin istehsalçısına çevirmək.

Azərbaycanın qarşısında daha böyük məsələ dayanır. 2027-ci ilin büdcəsi ilə bağlı müzakirələr yalnız gələn ilin maliyyə planı ətrafında aparılmamalıdır. Əslində, bu sənəd bizi 2030-cu illərin Azərbaycan iqtisadiyyatı haqqında düşünməyə vadar edir.

Çünki qarşıdakı illərdə qlobal enerji bazarının necə dəyişəcəyini, enerji keçidinin hansı sürətlə gedəcəyini, yeni texnologiyaların əmək bazarına necə təsir edəcəyini və dünya iqtisadiyyatında hansı yeni rəqabət modellərinin formalaşacağını dəqiq bilmək mümkün deyil.

Ona görə də ən doğru strategiya yalnız bugünkü gəlirləri bölüşdürmək deyil, sabahın gəlirlərini yaratmaqdır. Bu isə üç əsas istiqamətdə mümkündür.
Birincisi, insan kapitalıdır. Azərbaycanın ən böyük uzunmüddətli sərvəti yalnız təbii resurslar deyil, savadlı, bacarıqlı və rəqabətqabiliyyətli insanlardır.
İkincisi, yüksək əlavə dəyər yaradan iqtisadiyyat.
Məqsəd yalnız daha çox məhsul istehsal etmək deyil, daha mürəkkəb, texnoloji və ixracyönümlü məhsul istehsal etməkdir.
Üçüncüsü, özəl sektorun gücləndirilməsi.
Dövlət iqtisadiyyatın bütün yükünü öz üzərinə götürə bilməz. Dövlətin əsas vəzifələrindən biri biznes üçün proqnozlaşdırılan, şəffaf və rəqabətli mühit yaratmaqdır.
Hesab edirəm ki, Azərbaycanın iqtisadi siyasətində növbəti mərhələnin əsas fəlsəfəsi “büdcə xərclərini artırmaq” yox, büdcə xərclərinin iqtisadi multiplikatorunu yüksəltmək olmalıdır.
Bir manatlıq dövlət xərci iqtisadiyyatda neçə manatlıq əlavə dəyər yaradır?
Bir dövlət investisiyası neçə yeni iş yeri yaradır?
Bir regiona ayrılan vəsait neçə manat özəl investisiyanı hərəkətə gətirir?
Təhsilə və səhiyyəyə yönəldilən hər manat uzunmüddətli perspektivdə insan kapitalının məhsuldarlığını nə qədər artırır?
Bu suallar gələcək büdcə müzakirələrinin əsas suallarına çevrilməlidir.
Çünki dövlət büdcəsi yalnız xərc sənədi deyil. Büdcə gələcəyə qoyulan investisiyadır.
Hər investisiya kimi onun da gəlirliliyi olmalıdır. Bəzən bu gəlirlilik manatla, bəzən yeni iş yeri ilə, bəzən daha sağlam cəmiyyətlə, bəzən də daha güclü və rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyatla ölçülür.
2027-ci ilin dövlət büdcəsi qarşıdakı ilin maliyyə çərçivəsini müəyyən edir. Lakin onun əsl əhəmiyyəti daha böyükdür.

Bu büdcə Azərbaycanın neft gəlirlərindən asılılığını azaltmaq, qeyri-neft sektorunun rolunu artırmaq, regionların iqtisadi potensialını gücləndirmək, sosial dövlətin maliyyə əsaslarını möhkəmləndirmək və dövlət xərclərinin səmərəliliyini yüksəltmək istiqamətində növbəti mərhələni formalaşdırmalıdır.
42,4 milyard manat böyük rəqəmdir.
Azərbaycanın gələcəyi bu rəqəmin böyüklüyü ilə deyil, həmin vəsaitin ölkənin iqtisadi gücünü, insan kapitalını və vətəndaşların həyat keyfiyyətini nə qədər artıracağı ilə müəyyən olunacaq.
Bizim qarşımızda duran əsas sual buna görə də “büdcə nə qədərdir?” sualı deyil. Əsas hədəfimiz budur: "2027-ci ilin büdcəsi 2030-cu ilin daha güclü Azərbaycanını yaratmaq üçün nə qədər səmərəli istifadə olunacaq?".