Azərbaycanın enerji sahəsində ənənəvi karbohidrogen hasilatından daha diversifikasiya olunmuş və aşağı karbonlu enerji modelinə keçid prosesi sürətlə davam etdirilir. Son dövrlərdə günəş və külək elektrik stansiyalarının qurulması, enerji ötürmə infrastrukturunun möhkəmləndirilməsi, enerji saxlama texnologiyalarının tətbiqi, yeni interkonnektorların yaradılması və beynəlxalq miqyasda "yaşıl enerji" dəhlizlərinin formalaşdırılması istiqamətində görülən işlər bu transformasiyanın artıq ayrı-ayrı layihələr çərçivəsindən çıxaraq daha genişmiqyaslı bir prosesə çevrildiyini ortaya qoyur.

Sentyabrın 16-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə Qaradağ rayonunda 100 MVt gücünə malik "Qobustan" Günəş Elektrik Stansiyasının (GES) fəaliyyətə başlaması da bu prosesin növbəti mühüm addımını təmsil edən layihələrdəndir. Stansiyanın hər il təqribən 200 milyon kilovat/saat elektrik enerjisi hasil edəcəyi, nəticədə 45 milyon kubmetr təbii qazın qənaət ediləcəyi və atmosferə buraxılan karbon emissiyalarının 97 min ton azaldılacağı gözlənilir. Layihənin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onun Azərbaycanda hərrac mexanizmi vasitəsilə reallaşdırılan ilk günəş elektrik stansiyası statusunu daşımasıdır.

Beləliklə, Azərbaycanın "yaşıl enerji" gündəliyində artıq yalnız yeni generasiya güclərinin yaradılması getmir, daha geniş məsələlər ön plana çıxır. Əsas prioritetlərdən biri həmin güclərin enerji sisteminə səmərəli inteqrasiyası, istehsal edilən elektrik enerjisinin daxili tələbatın qarşılanmasına yönləndirilməsi və perspektivdə beynəlxalq bazarlara ixrac edilməsidir. Bu kontekstdə günəş və külək layihələri ilə eyni zamanda elektrik ötürmə şəbəkəsinin genişləndirilməsi və yeni enerji dəhlizlərinin formalaşdırılması strateji əhəmiyyət daşıyır.


"Yaşıl enerji"də yeni güclər

Hazırda Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələrinin texniki potensialı kifayət qədər genişdir. Ölkənin quruda texniki potensialı 135 QVt, dəniz ərazisində isə 157 QVt səviyyəsində dəyərləndirilir. İqtisadi potensial 27 QVt həcmindədir. Bunun 23 QVt-ı günəş enerjisinə, 3 QVt-ı külək enerjisinə, qalan hissəsi isə bioenerji və dağ çaylarının potensialına aiddir.

"Qobustan" Günəş Elektrik Stansiyasının fəaliyyətə başlaması ilə ölkədə bərpa olunan enerji mənbələrinin ümumi gücünün 2 170 MVt-a yüksələcəyi açıqlanıb. Bu göstərici ölkənin ümumi enerji istehsal gücünün təqribən 21,5 %-nə bərabərdir. Struktur baxımından bərpaolunan enerji portfelində su elektrik stansiyaları əsas yer tutur, lakin son dövrlərdə günəş və külək enerjisinin xüsusi çəkisinin artım tendensiyası müşahidə edilir.

Bu kontekstdə vurğulamaq lazımdır ki, ölkədə 2027-ci ilin sonunadək təxminən 1,5 QVt gücə malik yeni bərpaolunan enerji layihələrinin həyata keçirilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, energetika naziri Pərviz Şahbazov açıqlayıb ki, həmin müddətədək təqribən 2 QVt gücündə günəş və külək enerjisinin enerji şəbəkəsinə qoşulması nəzərdə tutulur. Bu güclərin illik karbon emissiyalarının 2,4 milyon ton azaldılmasına şərait yaradacağı bildirilib.

Bundan başqa, cari ildə Azərbaycanda "yaşıl enerji" istehsalının ötən illə müqayisədə 1 milyard kilovat/saat artacağı proqnozlaşdırılır. Ölkədə quraşdırılmış gücdə "təmiz enerji"nin nisbəti artıq 21 %-ə çatıb və 2027-ci ilin sonunadək bu rəqəmin 34 %-ə yüksəldilməsi hədəflənir.

Bu göstəricilər Azərbaycanın enerji balansında baş verən dəyişikliklərin getdikcə daha qabarıq şəkil aldığını təsdiq edir. Eyni zamanda, proses təkcə yeni stansiyaların inşası ilə məhdudlaşmır. Mövcud enerji infrastrukturunun effektivliyinin yüksəldilməsi də paralel prioritet istiqamət olaraq irəliləyir.


Külək və günəş enerjisində artım

2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan ərazisindəki külək elektrik stansiyalarında 726,7 milyon kilovat/saat həcmində elektrik enerjisi istehsal edilib. Bu rəqəm ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 21,8 dəfə yüksəkdir. Həmin hesabat dövründə günəş elektrik stansiyalarında 446,2 milyon kilovat/saat elektrik enerjisi istehsal olunub ki, bu da illik müqayisədə 9,4 %-lik artıma bərabərdir.

Eyni dövrdə ölkə üzrə cəmi 17 milyard 887,5 milyon kilovat/saat elektrik enerjisi istehsal edilib. Ümumi istehsal həcmi əvvəlki ilin ilk 8 ayına nisbətən 2,4 % azalsa da, bərpaolunan enerji mənbələrinin müxtəlif seqmentlərində yüksəliş tendensiyası müşahidə olunub. Xüsusən külək enerjisi sahəsindəki ciddi artım yeni generasiya güclərinin enerji balansına inteqrasiya olmağa başladığını nümayiş etdirir.

2026-cı ilin sonunadək külək enerjisi istehsalının təqribən 6 dəfə, günəş enerjisi istehsalının isə 26 %-dən artıq yüksəlməsi proqnozlaşdırılır. Hazırda təqribən 8 QVt gücündə günəş və külək enerjisi layihələrinin reallaşdırılması ilə paralel olaraq, elektrik şəbəkələrinin möhkəmləndirilməsi və enerji saxlama sistemlərinin tətbiqi sahəsində də işlər aparılır.

Bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, bərpaolunan enerji istehsalının genişləndirilməsi enerji sisteminin təkcə generasiya potensialını deyil, eyni zamanda şəbəkənin idarəolunma və balanslaşdırma bacarığını da transformasiya edir. Günəş və külək enerjisinin istehsalı hava şəraitindən asılı olduğundan, onların böyük miqyasda sistemə inteqrasiyası çevik enerji infrastrukturu və saxlama imkanlarını zəruri edir.

Əsas prioritet - şəbəkənin gücləndirilməsi

Azərbaycanın "yaşıl enerji" strategiyasında elektrik şəbəkəsinin modernizasiyası və genişləndirilməsi mühüm prioritet olaraq qalır. Çinlə əməkdaşlıq çərçivəsində ölkənin elektrik enerjisinin ötürmə infrastrukturunun hərtərəfli araşdırılması həyata keçirilir. Bu tədqiqatın nəticələri bərpaolunan enerji mənbələrindən əldə edilən əlavə güclərin şəbəkəyə inteqrasiya oluna biləcək həcminin dəqiqləşdirilməsi, eləcə də yeni layihələrin mərhələli şəkildə inkişaf etdirilməsinin planlaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bu yanaşma göstərir ki, yeni stansiyaların sayının artırılması özlüyündə kifayət etmir. Generasiya imkanları ilə bərabər, istehsal olunan enerjinin istehlak nöqtələrinə və ixrac marşrutlarına nəql edilməsi üçün müvafiq infrastrukturun da hazır vəziyyətdə olması vacibdir.

Ölkənin ən böyük elektrik stansiyası olan Mingəçevir Elektrik Stansiyasında fəaliyyət göstəricilərinin yüksəldilməsi enerji sisteminin ümumi effektivliyinin artırılması istiqamətində atılan addımlar sırasında yer alır. Qeyd edək ki, qaz turbinlərinin tətbiqi nəticəsində stansiyanın faydalı iş əmsalı 30 % yüksəlib. Stansiya ölkə üzrə istehsal edilən elektrik enerjisinin təqribən 30 %-ni təmin edir.

Beləliklə, enerji transformasiyası prosesi bir tərəfdən yeni günəş və külək enerji güclərinin formalaşdırılmasını, digər tərəfdən isə mövcud istilik elektrik stansiyalarının daha yüksək məhsuldarlıqla fəaliyyət göstərməsini zəruri edir. Hər iki istiqamətin eyni zamanda həyata keçirilməsi ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması baxımından əsas amil kimi dəyərləndirilir.


"Yaşıl enerji"nin ixracına hazırlıq

Azərbaycanın bərpa olunan enerji strategiyasında növbəti əhəmiyyətli addım istehsal edilən "yaşıl enerji"nin xarici bazarlara ötürülməsidir. Bu sahədə prioritet layihələrdən birini "Xəzər-Qara Dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi" təşkil edir. Ümumi gücü 3,9 min MVt olaraq müəyyənləşdirilən dəhlizin texniki-iqtisadi əsaslandırma sənədi layihənin həyata keçirilə bilməsini təsdiq edib. 2032-ci ildən başlayaraq dəhlizin birinci mərhələsinin, həmçinin "Mərkəzi Asiya-Azərbaycan Yaşıl Enerji Əlaqəsi"nin işə salınması planlaşdırılır.

Bu təşəbbüslərin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycanın enerji ixracatçısı qismində yeni məhsul portfelinə sahib olması ilə bitmir. Yeni enerji dəhlizləri ölkənin hazırkı enerji əlaqələrinin şaxələndirilməsinə və elektrik enerjisi bazarlarındakı mövqeyinin gücləndirilməsinə şərait yarada bilər.

Azərbaycanın bu sahədə bir sıra istiqamətləri əhatə edən marşrutları formalaşmaqdadır. Türkiyə və Gürcüstan vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış, Naxçıvan istiqaməti, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə tərəfdaşlıq və Xəzər dənizindən Qara dənizə keçid bu şəbəkənin aparıcı komponentləridir.

Asiya İnkişaf Bankı ilə keçirilən danışıqlarda "Xəzər-Qara dəniz-Avropa", "Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Bolqarıstan", "Azərbaycan-Mərkəzi Asiya" və Naxçıvandan Türkiyə, oradan isə Avropa istiqamətinə uzanan yaşıl enerji dəhlizləri müzakirə olunub. "Xəzər-Qara dəniz-Avropa" layihəsinin üç mərhələdə, cəmi təqribən 4 QVt ötürmə gücü ilə reallaşdırılması nəzərdə tutulur.


Naxçıvan xətti yeni imkanlar yaradır

"Yaşıl enerji" ixracı kontekstində Naxçıvan istiqaməti xüsusi strateji önəm kəsb edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycanın əsas enerji infrastrukturu ilə birləşdirilməsi, həmçinin Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə–Avropa beynəlxalq enerji dəhlizinin yaradılması məqsədilə Zəngəzur xəttinin inşasının ilk mərhələsi tamamlanmaq üzrədir.

Cəbrayıldan Ağbəndə kimi 74 kilometrlik ərazidə 330 kilovoltluq, 1 000 meqavat yükötürmə gücünə malik ikidövrəli yüksəkgərginlikli elektrik ötürmə xəttinin tikintisinin 97 %-i artıq başa çatdırılıb. Sonrakı mərhələdə isə Ordubaddan Naxçıvana qədər 100 kilometr, Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə 44 kilometr və Naxçıvandan Türkiyəyə doğru 230 kilometr uzunluğunda ötürmə xətlərinin inşası planlaşdırılır.

Bu infrastruktur layihəsi Naxçıvanın Azərbaycanın vahid enerji sisteminə tam inteqrasiyası ilə bərabər, Türkiyə və Avropa enerji bazarlarına çıxış yollarının açılması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bundan əlavə, muxtar respublika ərazisində yeni günəş və külək enerjisi layihələrinin reallaşdırılması üçün əlverişli şərait yaradır.

Vyetnamın "ROX Energy Global" şirkəti ilə aparılan danışıqlarda Naxçıvanda günəş enerjisi layihəsinin icra edilməsi və 200 MVt gücündə külək enerjisi layihəsi istiqamətində görülən işlər nəzərdən keçirilib. Bu çərçivədə əsas prioritetlərdən biri istehsal ediləcək elektrik enerjisinin enerji sisteminə inteqrasiyası və perspektivdə Türkiyə bazarına çıxarılmasıdır.

Enerji təhlükəsizliyi və yaşıl keçid paralel gedir

Azərbaycanın enerji strategiyasında bərpa olunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi ənənəvi enerji təhlükəsizliyindən uzaqlaşma deyil, enerji sisteminin daha geniş diversifikasiyası yolu kimi dəyərləndirilir.

Bu baxımdan təbii qazın ölkədaxili elektrik enerjisi istehsalında tətbiqinin azaldılması və həmin resursun alternativ sahələrə yönləndirilməsi gözlənilən nəticələrdən biri olaraq diqqət çəkir. "Qobustan" Günəş Elektrik Stansiyasının hər il 45 milyon kubmetr təbii qazın qənaət edilməsinə imkan yaradacağı proqnozu da bu tendensiyanı təsdiqləyir.

Eyni zamanda, fəaliyyətdə olan istilik elektrik stansiyalarının səmərəliliyinin yüksəldilməsi enerji sisteminin keçid mərhələsində sabitliyinin təmin olunmasına yönəlmişdir. Belə ki, günəş və külək enerjisinin ümumi enerji balansındakı payı genişləndikcə ənənəvi istehsal tamamilə aradan qaldırılmır, sistemin çevikliyi və etibarlılığı naminə onun daha optimal formaya salınması da eyni vaxtda reallaşdırılır.

Azərbaycanın prioritet vəzifələrindən biri bu iki istiqamətin - enerji təhlükəsizliyi ilə yaşıl transformasiyanın - ahəngdar şəkildə birləşdirilməsindən ibarətdir. Energetika Nazirliyinin rəsmi açıqlamalarında da gələcəyin enerji infrastrukturunun daha ekoloji olmaqla bərabər, daha etibarlı, çevik və davamlı olması tələbi xüsusi olaraq qeyd edilir.


Enerji ixracında yeni mərhələ

Azərbaycan uzun illər ərzində neft və qaz ixracatçısı qismində beynəlxalq enerji bazarında fəal rol oynayır. Gələcək mərhələdə isə bu ixrac modelinə bərpa olunan mənbələrdən əldə edilən "yaşıl enerji"nin inteqrasiyası nəzərdə tutulur. Məlumdur ki, Azərbaycan neft və qazla paralel olaraq perspektivdə "yaşıl enerji"sini də Avropa məkanına nəql etmək qətiyyətindədir. Bu yanaşma ölkənin enerji ixracı strategiyasının mərhələli şəkildə genişləndiyinə dəlalət edir.

Burada önəmli olan məqam ondan ibarətdir ki, "yaşıl enerji" ixracının reallaşdırılması məqsədilə artıq bir sıra fundamental komponentlər formalaşdırılmaqdadır: yeni günəş və külək elektrik stansiyaları, enerji ötürmə xətləri, enerji saxlama sistemləri, regional əlaqələndirmə infrastrukturu, yaşıl enerji tranzit dəhlizləri və mənşə sertifikatlaşdırma mexanizmləri. Bu elementlərin bir-birini tamamlaması Azərbaycanın təkcə elektrik enerjisi istehsal edən ölkə deyil, həm də regional enerji bağlantılarında iştirakçı olan və gələcəkdə bərpa olunan enerjinin tranziti və ixracında mühüm funksiya daşıyan ölkə kimi mövqeyini möhkəmləndirə bilər.

Nəticə olaraq, Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyası hazırda üç fundamental istiqamət üzrə irəliləyir. Birinci istiqamət ölkə daxilində günəş, külək və sair bərpa olunan enerji mənbələri əsasında yeni generasiya güclərinin qurulmasıdır. İkinci istiqamət bu güclərin enerji sisteminə inteqrasiyası məqsədilə şəbəkə, saxlama və ötürmə infrastrukturunun təkmilləşdirilməsidir. Üçüncü istiqamət isə hasil edilən "yaşıl enerji"nin regional və Avropa bazarlarına yönləndirilməsi üçün beynəlxalq tranzit dəhlizlərinin yaradılmasıdır.

Gələcək illərdə bu üç istiqamətin hansı templə gerçəkləşdirilməsi Azərbaycanın enerji balansındakı dəyişikliklərin miqyasını müəyyən edəcək. 2027-ci ilin sonunadək bərpa olunan enerjinin quraşdırılmış gücdəki payının 34 %-ə yüksəldilməsi məqsədi, 2032-ci ildən etibarən yeni yaşıl enerji dəhlizlərinin istismara verilməsi layihələri və eyni zamanda şəbəkə infrastrukturunun genişləndirilməsi Azərbaycanın enerji sahəsində uzunmüddətli transformasiyanın başlıca parametrlərini müəyyənləşdirir.

Beləliklə, Azərbaycanın enerji gündəliyindəki yeni dövr yalnız "yaşıl enerji" istehsalının artırılması hədəfi ilə səciyyələnmir. Burada əsas məsələ istehsal, ötürmə, saxlama və ixrac potensialını vahid mexanizm çərçivəsində birləşdirməkdir. Bu prosesin müvəffəqiyyətlə icra edilməsi halında, Azərbaycanın ənənəvi enerji sahəsindəki roluna yeni komponent - bərpa olunan enerji və regional elektrik bağlantıları komponenti əlavə olunacaq.(Report)