Elnarə Akimova

Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru

Bir millətin tarixində bəzi günlər var ki, xalqın yaddaşına, dövlətin taleyinə, gələcəyin ümidlərinə çevrilir. 20 Sentyabr da Azərbaycan üçün belə tarixlərdəndir. Bu gün artıq Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin tarixi taleyini, Azərbaycanın Qarabağda dövlət suverenliyinin və milli iradəsinin bərpasını, torpaqlarımıza qayıdışın yeni mərhələsini özündə birləşdirən əlamətdar gün kimi qeyd olunur.
Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il sentyabrın 18-də imzaladığı Sərəncamla hər il sentyabrın 20-də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü qeyd edilir. Bu qərarın arxasında sadəcə bir inzibati akt deyil, üç onillikdən artıq davam edən ağır tarix, itkilər, həsrət və nəhayət, Zəfərlə nəticələnən mübarizə dayanır.
Bu dörd şəhərin adı Azərbaycan tarixində həm ağrının, həm də qürurun ünvanıdır. Xankəndi Qarabağın siyasi və mədəni simvollarından biri, Xocalı xalqımızın yaddaşında sağalmaz faciənin adı, Xocavənd qədim tariximizin və mədəni irsimizin izlərini yaşadan məkan, Ağdərə isə təbii sərvətləri, strateji mövqeyi və qədim yaşayış məskənləri ilə seçilən diyardır. Uzun illər bu şəhərlərin üzərində Azərbaycan bayrağının görünməməsi yalnız ərazi itkisi deyildi. Bu, milli yaddaşa vurulmuş ağır zərbə idi.
Lakin Azərbaycan heç zaman bu reallıqla barışmadı. İşğal illərində torpaqların azad olunacağına inam xalqın yaddaşında yaşadı, dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi həmin inamı tarixi gerçəyə çevirdi. Şuşanın azad olunması ilə Azərbaycanın hərbi-siyasi üstünlüyü qəti şəkildə ortaya çıxdı və düşmənin kapitulyasiyası ilə müharibənin taleyi həll edildi.
Prezident İlham Əliyevin Xankəndidəki çıxışında söylədiyi sözlər bu tarixi yolun mahiyyətini olduqca dəqiq ifadə edir: “Bu gün tarixi bir gündür. Bu gün Xankəndi şəhərinin mərkəzi meydanında Azərbaycan Bayrağı qaldırıldı.” Dövlət başçısı həmin çıxışında 20 il əvvəl xalq qarşısında verdiyi vədi xatırladaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunacağını və Dövlət Bayrağının işğal altındakı bütün torpaqlarda dalğalanacağını bildirmişdi.
Bu vədin yerinə yetirilməsinin ən təsirli görüntülərindən biri 2023-cü il oktyabrın 15-də yaşandı. Xankəndinin mərkəzində Azərbaycan Dövlət Bayrağı ucaldıldı. Həmin gün Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə də üçrəngli bayrağımız dalğalandı. Otuz ildən artıq müddətdə həsrətlə gözlənilən mənzərə nəhayət gerçəyə çevrildi.
Bu hadisə dövlətçilik iradəsinin təntənəsi idi. Azərbaycan öz ərazilərinə idarəetməni, qanunu, quruculuğu, təhsili, mədəniyyəti və həyatın özünü də qaytardı.
Elə buna görə də Xankəndidə keçirilən tədbirlər və Prezident İlham Əliyevin bu şəhərə ardıcıl səfərləri xüsusi məna daşıyır. 2023-cü ilin oktyabrında bayrağın ucaldılmasından sonra burada hərbi parad keçirildi, 30 ildən artıq fasilədən sonra Qarabağ bölgəsində ilk rəsmi futbol oyunu baş tutdu, Qarabağ Universitetinin fəaliyyəti təmin edildi, təhsil və mədəniyyət müəssisələri bərpa olundu, hotellər, biznes mərkəzləri, konqres mərkəzi və digər infrastruktur obyektləri istifadəyə verildi. 2025-ci ilin sonunda isə Xankəndidə Zəfər parkı açıldı, yeni universitet binaları istifadəyə verildi, elektrik yarımstansiyası işə salındı. 2026-cı ildə Mədəniyyət Mərkəzinin, istehsal müəssisələrinin və “Xankəndi” hotelinin açılması şəhərin artıq təkcə bərpa olunan deyil, yaşayan və inkişaf edən bir şəhərə çevrildiyini göstərdi.
Bu mənzərənin arxasında böyük dövlət proqramı və sistemli quruculuq siyasəti dayanır. Qarabağ Universitetinin yaradılması bunun ən mühüm nümunələrindəndir. Prezidentin 2023-cü il 28 noyabr tarixli Sərəncamı ilə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin yaradılması təsadüfi seçim deyildi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin yeni iqtisadi və sosial reallıqları yüksəkixtisaslı kadrlara ehtiyac yaradırdı. Beləliklə, Xankəndi təkcə tarixi şəhər kimi deyil, həm də Azərbaycanın gələcəyinə xidmət edən elm və təhsil mərkəzi kimi yenidən formalaşmağa başladı.
Xocavənddə görülən işlər də Böyük Qayıdışın miqyasını nümayiş etdirir. Hadrutda yeni yaşayış məhəllələrinin, inzibati mərkəzin, yolların, enerji və digər infrastrukturun yaradılması, Tuğda tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində işlərin aparılması göstərir ki, məqsəd yalnız dağıdılmış binaları yenidən tikmək deyil. Məqsəd həmin torpaqlarda həyatın bütün sahələrini bərpa etməkdir. Xocavənd şəhərində 2023-cü il oktyabrın 15-də Dövlət Bayrağının ucaldılması ilə başlayan yeni mərhələ bu gün yaşayış məntəqələrinin bərpası və insanların doğma yurda dönüşü ilə davam edir.
Xocalının taleyi isə bu qayıdışın mənəvi yükünü daha da ağırlaşdırır. Dünyanın yaddaşına faciə kimi həkk olunmuş Xocalı bu gün yenidən həyatın səsinə qovuşur. Şəhərdə yaşayış binaları bərpa edilir, kəndlərə sakinlər köçürülür, sosial və istehsal infrastrukturu yaradılır. 2026-cı il fevralın 26-da Xocalı Soyqırımı Memorialının açılması isə keçmişi unutmadığımızı göstərən mühüm hadisədir. Çünki həqiqi qayıdış yalnız evlərin tikilməsi ilə ölçülmür; qayıdış həm də yaddaşın öz torpağında bərpasıdır.
Ağdərə də bu gün yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Suqovuşanda yaşayış kompleksi və məscid istifadəyə verilib, kəndlərdə evlər və infrastruktur bərpa olunur, “Qozlukörpü” Su Elektrik Stansiyası fəaliyyətə başlayıb, Dəmirli Filiz Emalı Kompleksinin imkanlarından istifadə edilir. Ağdərə şəhərinin Baş planının hazırlanması və Xüsusi Əməliyyat Mərkəzinin təməlinin qoyulması isə bu ərazinin gələcək inkişafının artıq konkret şəhərsalma və idarəetmə konsepsiyası əsasında qurulduğunu göstərir.
Ən mühüm nəticələrdən biri isə insanların doğma torpaqlara qayıtmasıdır. 2026-cı il avqustun 17-dək Xankəndi və Kərkicahanda 119 ailə, Xocalı rayonunda 1 167 ailə, Xocavənd rayonunda 988 ailə, Ağdərə rayonunda isə 917 ailə məskunlaşıb. Təkcə bu rəqəmlər 30 ildən artıq davam edən məcburi ayrılığın artıq geri dönüşlə əvəzləndiyini göstərir. Minlərlə insanın doğma torpağında yenidən ev qurması, uşaqların həmin küçələrdə böyüməsi, məktəblərin, xəstəxanaların, müəssisələrin fəaliyyətə başlaması qələbənin ən canlı və ən mənalı nəticəsidir.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il noyabrın 8-də Xankəndidə keçirilən hərbi paradda söylədiyi fikirlər isə Zəfərin mahiyyətini tamamlayan siyasi və mənəvi mesaj idi: “Gün gələcək Azərbaycan Bayrağı bu gün hələ də işğal altında olan bütün torpaqlarda qaldırılacaqdır və bu gün gəldi.”
Bu gün artıq “gələcək” deyə gözlənilən həmin günün özünü yaşayırıq.
20 Sentyabrı əlamətdar edən də məhz budur. Bu tarix keçmişin xatirəsi olmaqla kifayətlənmir, Azərbaycanın gələcəyinə açılan qapını da simvollaşdırır. Çünki suverenlik yalnız bayrağın ucaldılması deyil. Suverenlik həmin bayrağın altında məktəb açmaq, universitet yaratmaq, yol çəkmək, zavod qurmaq, insanı öz doğma evinə qaytarmaq, şəhərə yeni nəfəs vermək, tarixə sahib çıxmaq və gələcəyi öz iradənlə müəyyənləşdirməkdir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə bu gün məhz belə bir gələcəyin ünvanına çevrilir. Dağıntıların yerində tikinti, boş küçələrin yerində insan səsi, köçkünlüyün yerində qayıdış, ümidsizliyin yerində inam görünür. Bir zamanlar yalnız xəritədə və yaddaşda yaşatdığımız şəhərlərə indi həyat geri dönür.
Böyük Qayıdışın əsl mənası da budur: torpağa qayıtmaqla yanaşı, həmin torpağın tarixini, mədəniyyətini, ruhunu və gələcəyini də yenidən qurmaq.
20 Sentyabr buna görə sadəcə dörd şəhərin günü deyil. Bu gün Azərbaycanın itirdiyini geri qaytaran iradəsinin, öz torpağında öz qanunlarını bərqərar edən dövlət gücünün, şəhidlərin qanı ilə yazılmış Zəfərin və gələcək nəsillərə ötürülən dövlətçilik əmanətinin rəmzidir.
Xankəndidə dalğalanan üçrəngli bayraq bir daha göstərdi ki, tarix bəzən uzun gözlədir, amma milli iradə, dövlət əzmi və xalqın inamı qarşısında məğlub olur.
Bu gün Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə həyat yenidən başlayır. Və bu həyatın hər günü bir həqiqəti təsdiqləyir: Azərbaycan öz torpaqlarına qayıdıb, öz tarixini yenidən yazır və gələcəyini artıq özü qurur.