NASA-nın Perseverance marsoxodu Marsın səthində təxminən 4 milyard il yaşı olan qeyri-adi geoloji formasiya aşkar edib. Alimlərin fikrincə, bu süxurlar planetin qədim dövrlərdəki vulkanik fəaliyyəti və geoloji quruluşu haqqında mühüm məlumatlar verir.
2021-ci ildən Marsın Yezero kraterini tədqiq edən Perseverance aparatı burada yerləşən Seytah (Séítah) adlı süxur layını araşdırıb. *Communications Earth & Environment* elmi jurnalında dərc olunan beynəlxalq tədqiqat həmin formalaşmanın necə yarandığına aydınlıq gətirib.
Əvvəlki araşdırmalarda Seytah formasiyasının olivinlə zəngin, komatiit adlanan süxurlardan ibarət olduğu ehtimal edilirdi. Yer kürəsinin qədim dövrlərində belə süxurlar son dərəcə axıcı, demək olar ki, su kimi hərəkət edən lavalardan əmələ gəlirdi. Bu lava axınları geniş sahələrdə toplanaraq lava gölləri yaradırdı.
Lakin Marsın daxili hissəsinin Yerə nisbətən daha soyuq olması alimlər üçün sual doğururdu: belə şəraitdə iri olivin kristalları necə formalaşa bilərdi?
Araşdırma qrupu bu suala cavab tapmaq üçün lavanın özlülüyünü, yəni nə dərəcədə asan axdığını öyrənib. Alimlər NASA-nın Perseverance aparatında quraşdırılmış PIXL spektrometrinin geokimyəvi məlumatlarını 2008-ci ildə hazırlanmış maqma hərəkəti modeli ilə müqayisə ediblər.
Nəticələr göstərib ki, Seytah formasiyasını yaradan lava aşağı özlülüyə malik olub və asanlıqla axıb. İri olivin dənələri isə ayrı-ayrı kristallar deyil, soyuma prosesində bir-biri ilə birləşmiş kristal strukturlarıdır. Yer kürəsində Havay adalarının lava göllərində də oxşar kristalların formalaşması müşahidə olunur. Bu proses yüzlərlə, hətta minlərlə il davam edə bilər.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Marsdakı Seytah formasiyası da aşağı özlülüklü lavanın böyük bir göldə toplanaraq tədricən soyuması nəticəsində yaranıb.
Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri də Mars və Yer kürəsinin daxili quruluşu ilə bağlıdır. Bəzi elmi tədqiqatlar Marsın mantiyasının tərkibinin Yer mantiyasına bənzədiyini göstərirdi. Yeni araşdırma da bu ehtimalı dəstəkləyir.
Tədqiqatda iştirak etməyən Lancaster Universitetinin planetoloqu Lionel Uilsonun sözlərinə görə, əldə olunan nəticələr Yer və Marsın mantiya təkamülünün müəyyən mənada oxşar getdiyinə dair ciddi elmi göstəricidir.
Alimlərin diqqətini çəkən digər məqam isə lavanın təxminən 200 kilometr məsafə qət etməsidir. Planetoloqlar Marsda bu qədər uzun lava axınlarının necə yarandığını uzun müddətdir araşdırırlar. Seytah nümunəsində bunun əsas səbəbinin lavanın aşağı özlülüyü olduğu ehtimal edilir.
Tədqiqatçılar alternativ olaraq bu süxurların yeraltı maqmanın mövcud layların arasına daxil olaraq orada bərkiməsi nəticəsində yarana biləcəyini də nəzərdən keçiriblər. Lakin belə bir ssenari süxurların sonradan səthə çıxarılmasını tələb edir. Bu isə Marsda aktiv plitə tektonikasının mövcudluğunu ehtimal etməyə əsas verərdi. Hazırkı məlumatlar isə bu versiyanı dəstəkləmir.
Araşdırmanın müəllifi Edrian Braun bildirib ki, əgər Seytah yeraltı maqmatik müdaxilə nəticəsində yaranmış olsaydı, bu, Mars haqqında bir çox elmi təsəvvürləri dəyişdirə bilərdi.
Alimlərin fikrincə, Marsın dərinliklərində belə axıcı lavanın mövcud olması planetin daxili hissəsinin düşündüyümüzdən daha isti olduğunu göstərə bilər. Bu isə qədim Marsda həyat üçün əlverişli şəraitin mövcud olması ehtimalını da gücləndirən amillərdən biri sayıla bilər.