Aİ miqrantların geri qaytarılması qaydalarını sərtləşdirir: üçüncü ölkələrdə “qaytarılma mərkəzləri” yaradılacaq
Avropa İttifaqı (Aİ) ərazisində qalmaq hüququ olmayan şəxslərin geri qaytarılması ilə bağlı yeni qaydaları təsdiqləyib. Yeni normalar deportasiya prosedurlarının sürətləndirilməsini nəzərdə tutur və Aİ-dən kənarda, üçüncü ölkələrdə “qaytarılma mərkəzləri”nin yaradılmasına hüquqi imkan verir.

Məsələ oktyabrın 1-də Lüksemburqda keçirilən Aİ ölkələrinin daxili işlər nazirlərinin iclasında əsas müzakirə mövzularından biri olub. Nazirlər, həmçinin readmissiya məsələləri üzrə Avropa İttifaqından kənarda yerləşən prioritet ölkələrlə əməkdaşlığın gücləndirilməsini müzakirə ediblər.

İrlandiyanın ədliyyə, daxili işlər və miqrasiya naziri Cim O’Kallahanın sözlərinə görə, Aİ ərazisini tərk etməsi barədə qərar verilən şəxslərin təxminən yarısı faktiki olaraq ölkəni tərk etmir. Onun sözlərinə görə, yeni qaydalar üzv dövlətlərə geri qaytarılma prosesini daha sürətli və effektiv həyata keçirməyə kömək etməlidir.

Bununla yanaşı, təsdiqlənmiş qaydalarda fundamental hüquqlara və beynəlxalq hüquqa tam riayət olunmasının vacibliyi xüsusi vurğulanır.

Yeni qaydalar nəyi dəyişir?
Yeni normalar Aİ-də qanuni əsaslarla qala bilməyən üçüncü ölkə vətəndaşlarının geri qaytarılması üçün ümumi Avropa qaydalarını müəyyən edir. Belə şəxslər üzv dövləti tərk etməli və milli hakimiyyət orqanları ilə əməkdaşlıq etməlidirlər.

Əməkdaşlıqdan imtina edildiyi halda, Aİ ölkələri qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tədbirləri tətbiq edə biləcək. Bunlara müəyyən sosial ödəniş və güzəştlərin azaldılması və ya dayandırılması, milli qanunvericiliyin imkan verdiyi hallarda isə cinayət sanksiyaları da daxil ola bilər.

Təhlükəsizlik baxımından risk yaradan şəxslər üçün əlavə tədbirlər, o cümlədən daha uzun müddətli giriş qadağaları nəzərdə tutulur.

Ən mühüm yeniliklərdən biri Aİ-dən kənarda “qaytarılma mərkəzləri”nin yaradılmasına imkan verilməsidir.

Bu mərkəzlər geri qaytarılması nəzərdə tutulan şəxsin son yerləşdirilmə yeri və ya onun mənşə ölkəsinə, yaxud başqa üçüncü ölkəyə göndərilməsindən əvvəl müvəqqəti məntəqə kimi istifadə oluna bilər.

Belə razılaşmalar yalnız insan hüquqları və beynəlxalq hüquq üzrə beynəlxalq standartlara, o cümlədən şəxslərin təqib və təhlükə ilə üzləşə biləcəyi ölkəyə məcburi qaytarılmasının qadağan edilməsini nəzərdə tutan “non-refoulement” prinsipinə əməl edən dövlətlərlə bağlana biləcək.

Müşayiətsiz yetkinlik yaşına çatmayanlar isə bu cür razılaşmaların əhatəsindən çıxarılıb.

Beş Aİ ölkəsi Afrikada ilk mərkəzin yaradılmasını araşdırır
Aİ səviyyəsində yeni qaydaların təsdiqlənməsi ilə paralel olaraq bir sıra üzv dövlətlər artıq konkret “qaytarılma mərkəzləri” sisteminin yaradılması üzərində işləyir.

Yunanıstan, Almaniya, Avstriya, Danimarka və Niderland bu məqsədlə Afrikada ilk belə mərkəzin yaradılması imkanlarını araşdıran qrup formalaşdırıb.

Mövcud məlumatlara görə, Afina mərkəzin 2027-ci ilin ikinci yarısında fəaliyyətə başlaya biləcəyini gözləyir. İlk mərkəzə ev sahibliyi edə biləcək ölkənin adı hələ rəsmi açıqlanmayıb. Mümkün variantlar arasında Ruanda və Uqandanın adları çəkilir.

Yunanıstan tərəfi bildirir ki, söhbət mütləq qapalı saxlama mərkəzlərindən getmir. Buraya beynəlxalq müdafiə üçün müraciətləri yekun olaraq rədd edilmiş və Aİ ərazisində qalmaq üçün qanuni əsası olmayan şəxslərin göndərilməsi nəzərdə tutulur.

Aİ ölkələri arasında geri qaytarılma qərarlarının tanınması asanlaşacaq
Yeni qaydalar, həmçinin Avropa səviyyəsində vahid geri qaytarılma qərarının tətbiqini nəzərdə tutur. Bu sənəddə geri qaytarılma ilə bağlı əsas məlumatlar əks olunacaq və gələcəkdə üzv dövlətlər arasında belə qərarların qarşılıqlı tanınması asanlaşacaq.

İlkin mərhələdə qərarların qarşılıqlı tanınması könüllü olacaq. Avropa Komissiyası mexanizmin fəaliyyətini qaydalar qüvvəyə mindikdən üç il sonra qiymətləndirəcək və zərurət yaranarsa, onun məcburi xarakter daşımasını təklif edə biləcək.

Təhlükəsizlik baxımından risk yaradan şəxslərlə bağlı ayrıca tədbirlər də nəzərdə tutulur. Belə şəxslər üçün 10 ildən artıq müddətə və ya müddətsiz Aİ-yə giriş qadağası tətbiq oluna bilər.

Qaydalar nə vaxt qüvvəyə minəcək?
Yeni reqlament Aİ-nin Rəsmi Jurnalında dərc edildikdən sonrakı gün qüvvəyə minəcək. Bununla belə, müddəaların tətbiqi mərhələli şəkildə həyata keçiriləcək. Bəzi normalar dərhal tətbiq olunacaq, bir sıra müddəalar üçün isə 12 aylıq keçid dövrü müəyyənləşdirilib.

Yeni qaydalar Aİ-nin daha geniş miqrasiya siyasəti islahatının bir hissəsidir. Aİ-nin Miqrasiya və Sığınacaq Paktı 12 iyun 2026-cı ildən tətbiq olunmağa başlayıb. Yeni geri qaytarılma sistemi isə Aİ-də qalmaq hüququ olmayan şəxslərlə bağlı üzv dövlətlərin daha vahid yanaşmasını təmin etməlidir.

Oktyabrın 1-də keçirilən iclasda nazirlər, həmçinin Miqrasiya və Sığınacaq Paktının icrasını, Şengen zonasındakı vəziyyəti, məlumat mübadiləsini, Avropa informasiya sistemlərinin uyğunlaşdırılmasını və miqrasiya böhranlarının erkən aşkarlanması imkanlarını müzakirə edirlər.

Beləliklə, Aİ bir tərəfdən öz ərazisində geri qaytarılma prosedurlarını sərtləşdirir, digər tərəfdən isə Aİ-də qalmaq hüququ olmayan şəxslərin yerləşdirilməsi və sonradan geri göndərilməsi üçün üçüncü ölkələrlə əməkdaşlığın hüquqi əsaslarını genişləndirir.